Zagadnienie obejmujące temat umowa zlecenie ze studentem a praca za granicą wiąże się ze szczególnymi zasadami ustalania obowiązku ubezpieczeń społecznych. Przepisy regulujące automatyczne zwolnienie z opłacania składek ZUS dla uczniów i studentów przed ukończeniem 26. roku życia znajdują pełne zastosowanie również wtedy, gdy nauka lub realizacja zadań zleceniobiorcy odbywa się poza granicami Polski.
Umowa zlecenie ze studentem a praca za granicą - ubezpieczenia ZUS
Zgodnie z art. 1 Ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych ubezpieczenia społeczne obejmują ubezpieczenie emerytalne, ubezpieczenia rentowe, ubezpieczenie w razie choroby i macierzyństwa (ubezpieczenia chorobowe) oraz ubezpieczenie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (ubezpieczenie wypadkowe).
W myśl art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi obejmowane są osoby, które na terenie Polski są zleceniobiorcami. Obowiązkowe dla zleceniobiorców jest także ubezpieczenie wypadkowe (art. 12 ust. 1 ustawy), natomiast ubezpieczeniu chorobowemu osoby te podlegają dobrowolnie (art. 11 ust. 2 ustawy).
Przywołane przepisy stanowią o powszechnym charakterze podlegania ubezpieczeniom społecznym w odniesieniu do osób fizycznych, które na terenie Polski są zleceniobiorcami. Fakt, że umowa zlecenia wykonywana jest na terenie innego państwa – jeżeli Rzeczpospolita Polska nie jest związana z nim żadną umową o zabezpieczeniu społecznym, zawierającą szczególne postanowienia dotyczące podlegania danemu systemowi ubezpieczeń społecznych – nie niweluje statusu zleceniobiorcy na terenie Polski, a zatem nie wyłącza obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Na zleceniodawcy ciąży zatem obowiązek odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne do polskiego systemu ubezpieczeń społecznych (pismo z 11 kwietnia 2014 roku Centrala Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, DI/100000/43/235/2014).
Zlecenie udzielone studentowi
Nie podlegają ubezpieczeniom społecznym zleceniobiorcy będący studentami (jak również uczniami szkół ponadpodstawowych), którzy nie ukończyli 26 lat (art. 6 ust. 4 ustawy).
Studentem jest osoba przyjęta na studia, która je rozpoczyna i nabywa prawa studenta z chwilą złożenia ślubowania. Studia są prowadzone:
- na poziomie I lub II stopnia albo na jednolitych studiach magisterskich;
- na profilu:
- praktycznym, na którym ponad połowa punktów ECTS jest przypisana zajęciom kształtującym umiejętności praktyczne,
- ogólnoakademickim, na którym ponad połowa punktów ECTS jest przypisana zajęciom związanym z prowadzoną na uczelni działalnością naukową.
Studia stacjonarne I stopnia trwają co najmniej 6 semestrów, a jeżeli program studiów obejmuje efekty uczenia się umożliwiające uzyskanie kompetencji inżynierskich – co najmniej 7 semestrów. Może być na nie przyjęta osoba, która ma świadectwo dojrzałości lub inny dokument wskazany w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Studia stacjonarne II stopnia trwają od 3 do 5 semestrów. Może być na nie przyjęta osoba, która ma dyplom ukończenia studiów I stopnia.
Stacjonarne jednolite studia magisterskie trwają od 9 do 12 semestrów. Może być na nie przyjęta osoba, która ma świadectwo dojrzałości lub inny dokument wskazany w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.
Studia niestacjonarne mogą trwać dłużej niż odpowiednie studia stacjonarne.
Nie są studentami:
1)uczestnicy studiów doktoranckich,
2)uczestnicy studiów podyplomowych.
Przyjęcie na studia następuje przez:
1)rekrutację,
2)potwierdzenie efektów uczenia się,
3)przeniesienie z innej uczelni lub uczelni zagranicznej.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznaje za studenta (dla celów ubezpieczeń społecznych) osobę od daty przyjęcia w poczet studentów uczelni i złożenia ślubowania do daty ukończenia studiów lub daty skreślenia z listy studentów. Jeżeli data ślubowania jest późniejsza niż 1 października danego roku kalendarzowego, wówczas zwolnienie z obowiązku ubezpieczeń obejmuje także okres między 1 października a dniem ślubowania.
Dniem ukończenia studiów jest:
1)data złożenia egzaminu dyplomowego, a w przypadku studiów na kierunkach lekarskim, lekarsko-dentystycznym i weterynaria – data złożenia ostatniego wymaganego programem studiów egzaminu, a w przypadku studiów na kierunkach farmacja i fizjoterapia – data zaliczenia ostatniej wymaganej programem studiów praktyki;
2)data skreślenia z listy studentów.
Wyjątkiem od zasady nieobejmowania ubezpieczeniami studentów (podobnie jak uczniów) w wieku do 26 lat, z tytułu umowy zlecenia, jest sytuacja, w której student (uczeń):
1)wykonuje umowę zlecenia zawartą z własnym pracodawcą,
2)w ramach umowy zlecenia zawartej z innym podmiotem niż własny pracodawca wykonuje pracę na rzecz swojego pracodawcy.
W tej sytuacji zleceniobiorca podlega ubezpieczeniom społecznym na takich samych zasadach jak w przypadku umowy o pracę. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi łączny przychód, uzyskiwany z umowy o pracę oraz z umowy zlecenia. Pracodawca z tytułu zawartej umowy zlecenia nie zgłasza zleceniobiorcy do ubezpieczeń. Uzyskany przychód z tej umowy wykazuje, wraz z przychodem ze stosunku pracy, w imiennym raporcie miesięcznym składanym za pracownika.
Umowa zlecenie ze studentem a praca za granicą i studia zagraniczne
Jak wskazano na wstępie, sam fakt wykonywania zlecenia przez polskiego zleceniobiorcę za granicą nie wyłącza zleceniobiorcy z podlegania ubezpieczeniom społecznym w Rzeczypospolitej Polskiej. Należy przy tym odnosić do niego również – podobnie jak do zleceniobiorców wykonujących umowy zlecenia w Polsce – przepisy, na mocy których obowiązek ubezpieczeniowy zostaje zniesiony. Tak więc zleceniobiorca wykonujący zlecenie zarówno w kraju, jak i za granicą, nie podlega w Polsce ubezpieczeniom społecznym, jeżeli jest studentem (uczniem szkoły ponadpodstawowej) w wieku poniżej 26 lat.
Dla skorzystania ze zwolnienia z obowiązku ubezpieczeń społecznych nie ma również znaczenia to, w jakim kraju są odbywane studia. Zgodnie z wyjaśnieniami ZUS-u przy ustalaniu obowiązku ubezpieczeń społecznych studenta, który wykonuje pracę na podstawie umowy zlecenia, nie ma znaczenia zarówno jego obywatelstwo, jak i kraj odbywania przez niego studiów. Ustawa uzależnia brak obowiązku ubezpieczeń społecznych z tytułu zawartej umowy zlecenia od wieku oraz posiadania przez zleceniobiorcę statusu ucznia szkoły ponadpodstawowej lub studenta. Wszelkie inne okoliczności są tu bez znaczenia.
W konsekwencji zleceniobiorca cudzoziemiec, wykonujący umowę zlecenia, będący w wieku poniżej 26 lat, odbywający studia (naukę w szkole ponadpodstawowej) w innym państwie niż Rzeczpospolita Polska nie podlega ubezpieczeniom społecznym przez okres posiadania statusu studenta (ucznia) do dnia ukończenia 26 lat.
W sytuacji, gdy polski zleceniodawca mający na terytorium Polski swą siedzibę zawiera umowę zlecenia z obywatelem innego państwa, który ma status studenta (ucznia szkoły ponadpodstawowej), na zleceniodawcy (płatniku) spoczywa obowiązek ustalenia, do jakich ubezpieczeń społecznych dany zleceniobiorca powinien zostać zgłoszony, a w przypadku ustalenia, że jest to student/uczeń, płatnik nie dokonuje zgłoszenia. Jeżeli natomiast dana osoba, za którą były opłacane składki na ubezpieczenia społeczne, przedstawi zaświadczenie, że w tym okresie była studentem (uczniem) i jednocześnie w okresie wykonywania umowy zlecenia nie miała ukończonych 26 lat, płatnik na tej podstawie wyrejestrowuje ją z okresem wstecznym z ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego oraz składa korektę dokumentów rozliczeniowych za ten okres. Płatnik składek ma wówczas obowiązek wyrejestrować zleceniobiorcę (który nie ukończył 26 lat) z ubezpieczeń społecznych z dniem, od którego rozpoczął studia (nauka), a nie od daty otrzymania zaświadczenia. Gdy zaświadczenie zostanie przedstawione z opóźnieniem, płatnik składek ma obowiązek złożyć odpowiednią korektę dokumentów ubezpieczeniowych (pismo z 9 czerwca 2023 roku Centrali Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, DI/100000/43/446/2023).
W dobie dużej mobilności osób zarówno aktywnych zarobkowo, jak i uczących się, powyższe zasady rozciągające stosowanie przepisów o ubezpieczeniach społecznych na przypadki przemieszczania się między państwami eliminują komplikacje, jakie rodziłoby ograniczenie stosowania tych przepisów wyłącznie do stanów faktycznych występujących na terenie jednego kraju.
