Świadczenie rehabilitacyjne to wsparcie przeznaczone dla osób, które po wykorzystaniu pełnego okresu zasiłkowego nadal zmagają się z niezdolnością do pracy, jednak rokują powrót do zdrowia. Wielu przedsiębiorców i pracowników zastanawia się, czy warunkiem jego przyznania jest pozytywne rokowanie odzyskania zdolności do pracy w konkretnym terminie. Warto wyjaśnić, co w tej kwestii mówią przepisy i jak interpretuje je orzecznictwo.
Jednym z warunków nabycia prawa do świadczenia rehabilitacyjnego jest rokowanie odzyskania zdolności do pracy dzięki leczeniu lub rehabilitacji leczniczej. Przepisy nie uzależniają jednak prawa do wspomnianego świadczenia od terminu, w jakim miałoby nastąpić odzyskanie zdolności do pracy.
Świadczenie rehabilitacyjne - kto ma do niego prawo
Świadczenie rehabilitacyjne przysługuje ubezpieczonemu, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy. Przysługuje ono przez okres niezbędny do przywrócenia zdolności do pracy, nie dłużej jednak niż przez 12 miesięcy.
O rokowaniu odzyskania zdolności do pracy oraz o długości okresu niezbędnego do przywrócenia tej zdolności orzeka lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Na zasadach przewidzianych w przepisach o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych:
- ubezpieczonemu przysługuje sprzeciw od orzeczenia lekarza orzecznika do komisji lekarskiej ZUS-u, który można wnieść w ciągu 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia, za pośrednictwem jednostki organizacyjnej ZUS-u właściwej ze względu na miejsce zamieszkania ubezpieczonego;
- Prezes ZUS-u w terminie 14 dni od dnia wydania orzeczenia może zgłosić zarzut wadliwości orzeczenia i przekazać sprawę do rozpatrzenia komisji lekarskiej (o zgłoszeniu zarzutu wadliwości orzeczenia jednostka organizacyjna ZUS-u niezwłocznie zawiadamia osobę zainteresowaną).
Komisja lekarska, rozpatrując sprzeciw lub zarzut wadliwości, dokonuje oceny niezdolności do pracy i jej stopnia oraz ustalenia istotnych okoliczności sprawy, a następnie dokonuje rozstrzygnięcia w formie orzeczenia.
Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie wniesiono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej ZUS-u stanowi podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczenia rehabilitacyjnego.
Świadczenie rehabilitacyjne nie przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, zasiłku dla bezrobotnych, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego oraz do urlopu dla poratowania zdrowia, udzielonego na podstawie odrębnych przepisów. Dotyczy to odpowiednio również osoby, która ma ustalone prawo do emerytury lub renty inwalidzkiej na podstawie Ustawy z dnia 10 grudnia 1993 roku o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin lub Ustawy z dnia 18 lutego 1994 roku o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (art. 18 Ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, art. 14 ust. 2a-2f Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).
Charakter świadczeń chorobowych
W Uchwale Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2016 roku (III UZP 16/15) wskazano, że przepisy Ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa („ustawy zasiłkowej”) dotyczą tzw. świadczeń krótkoterminowych z ubezpieczenia chorobowego, przysługujących ubezpieczonym z tytułu czasowej niezdolności do pracy, która ma charakter przejściowy, w odróżnieniu od trwałej (bądź trafniej rzecz ujmując – utrwalonej) niezdolności do pracy, której skutków nie da się przewidzieć.
Podstawowym krótkoterminowym świadczeniem przewidzianym w ustawie zasiłkowej jest zasiłek chorobowy. Zasadniczym warunkiem nabycia prawa do tego zasiłku jest niezdolność do pracy z powodu choroby, która wystąpiła w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego lub wyjątkowo po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, bądź niemożność wykonywania pracy z przyczyn wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy, które ustawa traktuje na równi z niezdolnością do pracy. Zasiłek chorobowy przysługuje przez okres trwania niezdolności do pracy z powodu choroby lub niemożności wykonywania pracy z przyczyn określonych w art. 6 ust. 2 – nie dłużej jednak niż przez 182 dni, a jeżeli niezdolność do pracy została spowodowana gruźlicą lub występuje w trakcie ciąży – nie dłużej niż przez 270 dni.
Świadczenie rehabilitacyjne jest również krótkoterminowym świadczeniem pieniężnym przysługującym z tytułu czasowej niezdolności do pracy, gdyż może być wypłacane ubezpieczonemu po wyczerpaniu zasiłku chorobowego maksymalnie przez 12 miesięcy.
Rokowanie odzyskania zdolności do pracy
W omawianej uchwale Sąd Najwyższy stwierdził, że warunkami nabycia prawa do świadczenia rehabilitacyjnego są:
- wyczerpanie zasiłku chorobowego (czyli uprzednie pobieranie zasiłku chorobowego przez okresy wymienione w ustawie zasiłkowej);
- nadal występująca niezdolność do pracy;
- rokowanie odzyskania zdolności do pracy w wyniku dalszego leczenia lub rehabilitacji leczniczej.
Oznacza to, że ustawa zasiłkowa (w art. 18 ust. 1) wymaga, aby po wyczerpaniu prawa do zasiłku chorobowego, tzn. po upływie maksymalnego terminu jego pobierania, nadal (czyli bez przerwy, ciągle) występowała niezdolność do pracy oraz żeby istniały rokowania odzyskania zdolności do pracy w następstwie kontynuowanego procesu leczenia lub rehabilitacji leczniczej, ale równocześnie nie określa terminu, w którym ma nastąpić odzyskanie zdolności do pracy. Wystarczy zatem, aby istniały rokowania odzyskania zdolności do pracy w wyniku dalszego leczenia lub rehabilitacji leczniczej.
Czy świadczenie rehabilitacyjne wymaga odzyskania zdolności do pracy w 12 miesięcy?
Rokować w znaczeniu językowym to: spodziewać się czegoś po czymś, przepowiadać, stanowić zapowiedź czegoś, czyli przewidywać, że będące przedmiotem „rokowania” zdarzenie nastąpi. Termin 12 miesięcy, a właściwie nie dłuższy niż 12 miesięcy, wyznacza art. 18 ust. 2 ustawy, który jednak nie jest przepisem określającym warunki (jeden z warunków) nabycia prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, lecz przepisem wyznaczającym jedynie maksymalny termin wypłaty świadczenia rehabilitacyjnego. Na taki sposób rozumienia art. 18 ust. 2 wskazuje użyta w nim formuła: „przysługuje przez okres niezbędny do przywrócenia zdolności do pracy, nie dłużej jednak niż przez 12 miesięcy”, która oznacza tylko tyle, że co do zasady świadczenie rehabilitacyjne może być wypłacane wyłącznie przez taki okres dalszego leczenia lub rehabilitacji leczniczej, który pozwoli na ograniczenie skutków choroby w stopniu umożliwiającym uznanie, że zdolność do pracy została przywrócona. Okres ten nie może trwać dłużej niż 12 miesięcy od zakończenia okresu pobierania zasiłku chorobowego.
Zdaniem Sądu Najwyższego z wyżej wskazanych przyczyn nie jest trafna koncepcja, w której myśl przysługiwanie świadczenia rehabilitacyjnego przez okres 12 miesięcy powodowałoby, że rokowanie odzyskania zdolności do pracy musiałoby zamknąć się również w tym okresie. W sposób nieuprawniony koncepcja taka kreowałaby dodatkowy warunek nabycia prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, niewynikający z określającego te warunki art. 18 ust. 1 ustawy zasiłkowej.
Przykład 1.
W związku z wyczerpaniem zasiłku chorobowego (upływem okresu zasiłkowego) i trwającą nadal niezdolnością do pracy z powodu choroby pracownikowi przyznano świadczenie rehabilitacyjne na okres 9 miesięcy. Z uwagi na to, że wciąż pozostawał on niezdolny do pracy, przed upływem wspomnianych 9 miesięcy uzyskał orzeczenie lekarza orzecznika ZUS-u stwierdzające, że rokuje odzyskanie zdolności do pracy w okresie 7 miesięcy. Na podstawie tego orzeczenia przyznano pracownikowi świadczenie rehabilitacyjne na kolejne 3 miesiące (w ramach maksymalnego dopuszczalnego okresu wypłacania tego świadczenia, wynoszącego 12 miesięcy). Okoliczność, że rokowanie odzyskania zdolności do pracy wykraczało poza okres 12 miesięcy pobierania świadczenia rehabilitacyjnego, nie stanowiła przeciwwskazania do przyznania tego świadczenia na kolejny okres 3 miesięcy.
Cel świadczenia rehabilitacyjnego
Zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie świadczenie rehabilitacyjne określa się jako „świadczenie na dokończenie leczenia”. Chroni ono sytuację tę samą rodzajowo co zasiłek chorobowy, tzn. czasową niezdolność do pracy dotychczas wykonywanej. Ma też takie same zadania jak zasiłek chorobowy, będąc jego kontynuacją. W odróżnieniu od zasiłku chorobowego, który co do zasady przysługuje z tytułu samej niezdolności do pracy, przesłanką (dodatkową) nabycia prawa do świadczenia rehabilitacyjnego jest pomyślne rokowanie co do odzyskania przez ubezpieczonego zdolności do pracy. Jako świadczenie przejściowe wypełnia lukę pomiędzy okresem po wyczerpaniu okresu zasiłkowego a przed ewentualnym wystąpieniem utrwalonej niezdolności do pracy i przyznaniem z tego tytułu renty. Warunkiem przyznania i wypłaty świadczenia rehabilitacyjnego jest więc dalsze trwanie czasowej niezdolności do pracy przy braku (jeszcze) przesłanek uzasadniających stwierdzenie utrwalonej niezdolności do pracy.
Ustawodawca nie wymaga przy tym, aby czasowa niezdolność do pracy ustała w okresie nie dłuższym niż 12 miesięcy. Wymaga natomiast rokowania (przewidywania), przy uwzględnieniu aktualnych wskazań wiedzy medycznej, że może ona ustać i nie ma pewności, że przekształci się z czasowej w utrwaloną niezdolność do pracy, której wystąpienie nakazywałoby rozważyć uprawnienie do renty z tytułu niezdolności do pracy. Równocześnie ustawodawca gwarantuje wypłatę świadczenia rehabilitacyjnego tak długo, jak długo będzie trwać czasowa niezdolność do pracy, nie dłużej jednak niż przez 12 miesięcy.
Celem świadczenia rehabilitacyjnego nie jest zatem to, że nie przewidziano go dla długotrwałej niezdolności do pracy. Jest nim dokończenie procesu leczenia i rehabilitacji leczniczej oraz dostarczenie środków utrzymania stanowiących zabezpieczenie materialne ubezpieczonego, który z powodu choroby jest nadal niezdolny do pracy i nie może odzyskać zdolności do pracy mimo wyczerpania prawa do zasiłku chorobowego, ale można przewidywać, że owa niezdolność do pracy nie przekształci się w utrwaloną, stanowiącą spełnienie innego ryzyka ubezpieczeniowego, uzasadniającego ubieganie się o prawo do renty z tego tytułu.
Tak więc w ocenie Sądu Najwyższego, zawartej w przedstawionej uchwale, wykładnia art. 18 ustawy zasiłkowej prowadzi do wniosku, że nabycie prawa do świadczenia rehabilitacyjnego nie jest uzależnione od ustalenia, że osoba ubiegająca się o to świadczenie rokuje odzyskanie zdolności do pracy w terminie 12 miesięcy.
