Zakup środków trwałych na spółkę regularnie finalizowany jest przy pomocy leasingu. Ten sposób finansowania wymaga czasu – zanim leasingobiorca wykupi rzecz, umowa trwa od 2 do 5 lat. W tym czasie przedsiębiorca może zostać postawiony w stan likwidacji lub może zostać ogłoszona jego upadłość. Leasingodawca, chcąc zabezpieczyć swoje interesy, wymaga poręczenia wekslowego udzielonego przez członka zarządu, wspólnika albo inną osobę. To rozwiązanie ma dla finansującego istotną zaletę – otóż pozwala skierować roszczenie nie tylko przeciwko spółce, ale również przeciwko osobie, która podpisała weksel (awaliście). Problem pojawia się jednak wtedy, gdy spółka przestaje regulować raty leasingowe, zostaje postawiona w stan likwidacji, a następnie wykreślona z rejestru przedsiębiorców. Czy w takiej sytuacji poręczyciel może powołać się na utratę bytu prawnego spółki? Czy mimo wszystko odpowiedzialność poręczyciela wekslowego cały czas trwa i awalista zostaje z całym długiem samotnie? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w niniejszym artykule.
Na czym polega odpowiedzialność poręczyciela wekslowego?
Odpowiedzialność poręczyciela wekslowego ma swój szczególny charakter. Podstawą odpowiedzialności są tutaj przepisy ustawy – Prawo wekslowe. Zgodnie z art. 30 ustawy zapłatę weksla można zabezpieczyć poręczeniem wekslowym (zwanym również awalem) co do całości sumy wekslowej lub co do jej części. Poręczenia może udzielić osoba trzecia lub nawet osoba podpisana już na wekslu.
Z kolei art. 31 Prawa wekslowego określa sposób udzielenia awalu. Poręczenie umieszcza się na wekslu albo na przedłużku. Oznacza się je wyrazem „poręczam” lub innym zwrotem równoznacznym. Awal podpisuje poręczyciel. Sam podpis na przedniej stronie weksla uważa się za udzielenie poręczenia, wyjąwszy, gdy jest to podpis wystawcy lub trasata. Poręczenie powinno wskazywać, za kogo je dano. Przy braku takiej wskazówki uważa się, że poręczenia udzielono za wystawcę.
Najważniejszy dla omawianego zagadnienia jest jednak art. 32 Prawa wekslowego. Zgodnie z jego treścią poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo, jak osoba, za którą poręczył. Co więcej, w zdaniu drugim przepisu czytamy, że zobowiązanie poręczyciela jest ważne nawet wtedy, gdy zobowiązanie, za które poręcza, jest nieważne z jakiejkolwiek przyczyny, z wyjątkiem wady formalnej. Ponadto poręczyciel wekslowy, który zapłacił weksel, nabywa prawa wynikające z weksla przeciw osobie, za którą poręczył, i przeciw tym, którzy wobec tej osoby odpowiadają z weksla.
Takie ukształtowanie odpowiedzialności przez ustawę powoduje, że awal nie może być utożsamiany z poręczeniem uregulowanym w Kodeksie cywilnym, a dokładniej w art. 876. W przypadku poręczenia cywilnego zobowiązanie poręczyciela ma charakter akcesoryjny względem zobowiązania głównego, czyli poręczyciel zobowiązuje się wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby nie wykonał go sam dłużnik. W przypadku awalu wygląda to zgoła inaczej. Poręczyciel wekslowy składa oświadczenie na wekslu i staje się samodzielnym dłużnikiem wekslowym.
Jak czytamy w wyroku Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2024 roku (sygn. akt: II CSKP 1734/22), roszczenie z weksla i roszczenie ze stosunku podstawowego uzasadniającego jego wystawienie są dwoma odrębnymi roszczeniami, opartymi na różnych podstawach faktycznych i prawnych. Wierzyciel, którego wierzytelność została zabezpieczona wekslem gwarancyjnym, ma możliwość wyboru, czy skorzystać z uprzywilejowanej procesowej drogi dochodzenia roszczeń wekslowych, w której wystarczające jest co do zasady powołanie się jedynie na treść weksla, czy wytoczyć powództwo oparte na stosunku podstawowym.
Likwidacja spółki nie wyłącza odpowiedzialności poręczyciela wekslowego
Na wstępie postawiono pytanie – czy w przypadku likwidacji spółki z o.o. poręczyciel wekslowy może powołać się na utratę bytu prawnego spółki? Odpowiadając na nie, zmartwimy dłużników wekslowych, gdyż co do zasady odpowiedzialność poręczyciela wekslowego ma charakter samodzielny, a likwidacja czy wykreślenie spółki z KRS nie powoduje automatycznego wygaśnięcia zobowiązania wekslowego. Nie oznacza to jednak, że awalista jest pozbawiony możliwości jakiejkolwiek obrony. Kluczowe znaczenie będzie miała treść deklaracji wekslowej, sposób wypełnienia weksla oraz termin przedawnienia zabezpieczonej wierzytelności, czyli leasingu.
Sama decyzja o likwidacji spółki z o.o. nie powoduje jej natychmiastowego zniknięcia z obrotu prawnego. Zgodnie z art. 274 § 1 Kodeksu spółek handlowych otwarcie likwidacji następuje m.in. z dniem uprawomocnienia się orzeczenia o rozwiązaniu spółki przez sąd, powzięcia przez wspólników uchwały o rozwiązaniu spółki lub zaistnienia innej przyczyny jej rozwiązania. W okresie likwidacji spółka nadal istnieje. Zmienia się natomiast cel jej działalności. Zgodnie z art. 282 § 1 ksh likwidatorzy powinni zakończyć interesy bieżące spółki, ściągnąć wierzytelności, wypełnić zobowiązania i upłynnić majątek spółki. Nowe interesy mogą wszczynać tylko wówczas, gdy jest to potrzebne do ukończenia spraw w toku. Oznacza to, że właśnie w toku likwidacji powinno dojść do uporządkowania zobowiązań spółki, w tym zobowiązań wynikających z umów leasingowych.
Likwidatorzy mają również obowiązek – zgodnie z art. 279 ksh – ogłosić rozwiązanie spółki i otwarcie likwidacji oraz wezwać wierzycieli do zgłoszenia wierzytelności. Dopiero po zakończeniu postępowania likwidacyjnego może dojść do wykreślenia spółki z rejestru. Rozwiązanie spółki następuje z chwilą jej wykreślenia z rejestru po przeprowadzeniu likwidacji. W praktyce oznacza to utratę przez spółkę podmiotowości prawnej.
Powyższe nie oznacza jednak, że z chwilą wykreślenia spółki automatycznie wygasa zobowiązanie poręczyciela wekslowego. Odpowiedzialność poręczyciela wekslowego ma charakter samodzielny. Jak to działa?
Samodzielność odpowiedzialności poręczyciela wekslowego w świetle przepisów
Samodzielność odpowiedzialności poręczyciela wekslowego po wykreśleniu spółki z o.o. z KRS wynika z art. 32 Prawa wekslowego. Przepis ten bowiem nie uzależnia ważności zobowiązania poręczyciela od dalszego istnienia podmiotu, za który udzielono poręczenia. Wręcz przeciwnie, ustawa przewiduje, że zobowiązanie awalisty pozostaje ważne nawet wtedy, gdy zobowiązanie osoby, za którą poręczył, jest nieważne, poza przypadkiem wady formalnej.
Jak wskazuje Sąd Najwyższy, odpowiedzialność poręczyciela wekslowego jest samoistna i niezależna od zobowiązania poręczonego. Zobowiązanie poręczyciela jest ważne, chociażby zobowiązanie, za które poręczył, było nieważne z jakiejkolwiek przyczyny, z wyjątkiem wady formalnej. Awal w ramach swej akcesoryjności ma byt samoistny, a zobowiązanie poręczyciela staje się samodzielne i oderwane od bytu zobowiązania głównego. Oznacza to, że awalista odpowiada, choćby podpis poręczonego był podrobiony, sfałszowany albo osoba, za którą poręczył, nie miała zdolności wekslowej. Ze względu na charakter prawny poręczenia wekslowego wadliwość podstawowego stosunku prawnego nie ma wpływu na byt prawny awalu (por. wyrok SN z 24 listopada 2009 roku, sygn. akt: V CSK 129/09).
Odpowiedzialność powstaje niezależnie od istnienia spółki
Powstała odpowiedzialność poręczyciela wekslowego będzie istniała niezależnie od tego, czy spółka z o.o. zostanie zlikwidowana i wykreślona z KRS, czy nie. W tej kwestii należy powołać się na wyrok Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2008 roku (sygn. akt: II CSK 360/08). Sprawa dotyczyła sytuacji, w której wystawca weksla utracił byt prawny. Sąd Najwyższy przyjął, że utrata bytu prawnego dłużnika wekslowego nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania poręczyciela wekslowego.
Sąd w jasny i dobitny sposób wskazał, że zobowiązanie awalisty powstaje niezależnie od istnienia zobowiązania głównego dłużnika w sensie materialnym. Wystarczy, że zobowiązanie to zostało prawidłowo wyrażone na dokumencie wekslowym w sensie formalnym. Z tego też względu akcesoryjność poręczenia wekslowego określana jest jako akcesoryjność formalna. Zobowiązanie poręczyciela wekslowego jest jednak zobowiązaniem samodzielnym. Awalista zobowiązuje się nie wobec awalata, lecz względem jego wierzyciela. Jeżeli zobowiązanie osoby, za którą poręczył, jest formalnie ważne, odpowiada samodzielnie, tj. niezależnie od zobowiązania poręczonego.
Poręczyciel ponosi odpowiedzialność nawet wtedy, gdy osoba, za którą poręczył, nie miała zdolności wekslowej. Poręczyciel wekslowy nie może bowiem bronić się wobec wierzyciela zarzutami opartymi na swoich osobistych stosunkach z osobą, za którą poręczył, lecz tylko na stosunkach z posiadaczem weksla. Błąd poręczyciela wekslowego co do osoby wystawcy weksla własnego in blanco nie zwalnia poręczyciela od odpowiedzialności wekslowej. Poręczyciele na wekslu in blanco nie mogą powoływać się na jego nieważność jako podstawę zwolnienia z odpowiedzialności wekslowej z tego powodu, że remitent po otrzymaniu od wystawcy weksla niezupełnego uzupełnił go, wpisując datę wystawienia wcześniejszą niż wpis wystawcy w Krajowym Rejestrze Sądowym. Dla odpowiedzialności awalisty nie ma znaczenia okoliczność, że została ogłoszona upadłość podmiotu, za który udzielono poręczenia. Awalista odpowiada za zobowiązanie wekslowe także wtedy, gdy podpis osoby, za którą poręczył, został sfałszowany.
Nie ulega zatem wątpliwości, że utrata bytu prawnego przez wystawcę weksla in blanco nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania wekslowego poręczyciela. Jest to stanowisko szczególnie istotne dla przypadków likwidacji spółek. Wykreślenie spółki z KRS może zatem uniemożliwić prowadzenie przeciwko niej dalszego postępowania, ale samo w sobie nie eliminuje odpowiedzialności osoby, która podpisała weksel jako poręczyciel. W konsekwencji tego leasingodawca może dochodzić zapłaty od awalisty także wtedy, gdy spółka leasingobiorcy została zlikwidowana i wykreślona z rejestru przedsiębiorców.
Leasingodawca nie musi nawet dochodzić zapłaty od spółki
Trzeba zwrócić również uwagę na solidarny charakter odpowiedzialności dłużników wekslowych. Zgodnie z art. 47 Prawa wekslowego osoby, które weksel wystawiły, przyjęły, indosowały lub za niego poręczyły, odpowiadają wobec posiadacza solidarnie.
Posiadacz weksla może dochodzić roszczeń przeciwko jednemu, kilku albo wszystkim dłużnikom bez obowiązku zachowania kolejności, w jakiej się zobowiązali. Wierzyciel nie musi zatem najpierw dochodzić należności od spółki, a dopiero później kierować roszczenia przeciwko awaliście. Może skierować je bezpośrednio przeciwko poręczycielowi wekslowemu.
Jest to rozwiązanie szczególnie atrakcyjne dla wierzyciela, zwłaszcza kiedy spółka nie posiada majątku. Dochodzenie należności od spółki byłoby bezskuteczne, podczas gdy poręczyciel (np. członek zarządu, udziałowiec) jest osobą fizyczną dysponującą własnym prywatnym majątkiem.
Leasing a wysokość odpowiedzialności poręczyciela
W przypadku długu leasingowego niezbędne jest ustalenie, jaka kwota rzeczywiście mogła zostać zabezpieczona wekslem. Znaczenie tu będzie miał art. 70915 kc, zgodnie z którym jeżeli finansujący wypowiada umowę z powodu okoliczności, za które korzystający ponosi odpowiedzialność, finansujący może żądać od korzystającego natychmiastowego zapłacenia wszystkich przewidzianych w umowie, a niezapłaconych rat, pomniejszonych o korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym terminem i rozwiązania umowy leasingu.
Oznacza to, że rozwiązanie leasingu nie prowadzi automatycznie do powstania po stronie finansującego prawa do żądania dowolnej sumy. Należność musi zostać ustalona z uwzględnieniem reguł wynikających ze wspomnianego przepisu. Ma to o tyle znaczenie, że samodzielność zobowiązania wekslowego nie oznacza, że wierzyciel może wypełnić weksel na dowolną kwotę. Jeżeli weksel in blanco został wręczony na podstawie określonej deklaracji wekslowej, jego wypełnienie powinno nastąpić zgodnie z udzielonym upoważnieniem.
Trzeba pamiętać, że umowy handlowe są najczęściej zabezpieczane wekslem in blanco. W takim przypadku sam dokument nie zawiera jeszcze wszystkich elementów pozwalających na dochodzenie konkretnej sumy. Zakres uprawnienia wierzyciela do jego późniejszego uzupełnienia wynika przede wszystkim z porozumienia wekslowego lub deklaracji wekslowej. Stąd też w omawianych okolicznościach zarzut niezgodnego z deklaracją uzupełnienia weksla może mieć zatem istotne znaczenie.
Przedawnienie jako ostatnia linia obrony
Jednym z ważniejszych zagadnień w sporach wynikających z podpisania weksla jest przedawnienie zobowiązania pierwotnego. Tutaj sposób wyliczania terminów będzie zależny od rodzaju podpisanego weksla.
W przypadku weksla zupełnego zastosowanie mają terminy przewidziane w Prawie wekslowym. Zgodnie z art. 70 ustawy roszczenia przeciwko akceptantowi przedawniają się z upływem 3 lat, licząc od dnia płatności weksla. W przypadku weksla własnego przepis ten stosuje się odpowiednio na podstawie art. 103 Prawa wekslowego.
Inaczej wygląda to jednak przy wekslu in blanco. Tutaj kluczowy jest moment przedawnienia wierzytelności ze stosunku podstawowego (pierwotnego). Wierzyciel musi uzupełnić weksel przed upływem terminu przedawnienia roszczenia, które weksel zabezpiecza. Wypełnienie weksla po tym terminie może stanowić naruszenie porozumienia wekslowego i prowadzić do skutecznego podniesienia zarzutu wobec weksla.
W przypadku leasingu wierzytelności związane z prowadzeniem działalności gospodarczej co do zasady podlegają 3-letniemu terminowi przedawnienia. Przy umowie leasingu jest to jednak bardziej skomplikowane, gdyż znaczenie ma tutaj wymagalność poszczególnych rat, wypowiedzenie umowy czy powstanie roszczenia wynikającego ze wspomnianego już art. 70915 kc, a także czynności przerywające czy zawieszające bieg przedawnienia.
Dla przykładu jednak, jeżeli leasingodawca wypowie umowę z winy spółki i zażąda od korzystającego natychmiastowego zapłacenia wszystkich przewidzianych w umowie, a niezapłaconych rat – zgodnie z art. 118 kc – termin przedawnienia wynosi 3 lata, przy czym koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego.
Co dzieje się z długiem po jego zapłacie przez poręczyciela?
Odpowiedzialność poręczyciela wekslowego nie oznacza, że po zaspokojeniu wierzytelności dług „znika”, a cały ciężar ekonomiczny ostatecznie ponosi awalista. W zdaniu trzecim art. 32 Prawa wekslowego czytamy, że poręczyciel wekslowy, który zapłacił weksel, nabywa prawa wynikające z weksla przeciw osobie, za którą poręczył, i przeciw tym, którzy wobec tej osoby odpowiadają z weksla.
Awalista ma zatem możliwość zgłoszenia się do spółki o zwrot zapłaconego długu. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy spółka została już wykreślona z KRS. W takim przypadku możliwość faktycznego odzyskania zapłaconej kwoty od spółki może być iluzoryczna. Poręczyciel powinien mieć świadomość, że podpisanie weksla za zobowiązania spółki z o.o. jest działaniem ryzykownym. Weksel ma charakter samodzielny, przez co leasingodawca może wykorzystać owo poręczenie przeciwko jego prywatnemu majątkowi.
