Poradnik Przedsiębiorcy

Praca zmianowa - na czym polega i jakie są jej cechy?

Stosowanie w zakładzie pracy zmianowej możliwe jest niezależnie od obowiązującego w nim systemu czy systemów czasu pracy. Praca zmianowa uzasadniona jest rodzajem lub organizacją pracy i może być stosowana ze względu na potrzeby organizacyjne procesu pracy.

Na czym polega praca zmianowa?

Kodeks pracy zawiera  definicję pracy zmianowej. Wynika z niego, że praca zmianowa polega na wykonywaniu pracy według z góry ustalonego rozkładu czasu pracy przewidującego zmianę pory świadczenia pracy przez poszczególne osoby po upływie określonej liczby godzin, dni, tygodni.  Praca zmianowa może być stosowana w każdym systemie czasu pracy w tym w podstawowym, równoważnym czy w ruchu ciągłym. Cechą charakterystyczną pracy zmianowej jest wymienianie się pracowników na tych samych stanowiskach. 

Można wyróżnić następujące modele pracy zmianowej

  • praca na dwie zmiany z przerwą w nocy i na koniec tygodnia (system nieciągły);

  • praca na trzy zmiany z przerwą w pracy na koniec tygodnia (system półciągły);

  • praca trwa 24 godziny we wszystkie dni tygodnia (praca w ruchu ciągłym).

Planowanie pracy zmianowej

Zmianowa organizacja czasu pracy wymusza określenie rozkładu czasu pracy poszczególnych pracowników w niej zatrudnionych. Harmonogramy czasu pracy powinny być sporządzone na dany okres rozliczeniowy.W harmonogramie wskazuje się konkretne dni i godziny świadczenia pracy, a także dni wolne od pracy ze wskazaniem ich rodzaju.

Planowanie pracy w systemie zmianowym odbywa się na podstawie ustalonego dla danego okresu rozliczeniowego wymiaru czasu pracy.

Także podczas pracy na zmiany należy stosować zasadę przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym. Oznacza to, że praca w jednym tygodniu może być wykonywana przez więcej niż 5 dni, ale należy ją zrekompensować mniejszą liczbą dni pracy w innym tygodniu w danym okresie rozliczeniowym.

Postępowanie pracodawcy wprowadzającego pracę zmianową

Przejście ze stałego rytmu pracy wykonywanej w ramach systemu podstawowego w określonych dniach tygodnia i w stałych godzinach do pracy zmianowej, obejmującej wszystkie dni tygodnia, wymaga wprowadzenia zmian w wewnętrznych aktach prawnych.

Pracodawca ustala systemy i rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe czasu pracy w:

  • układzie zbiorowym pracy,

  • regulaminie pracy,

  • obwieszczeniu o czasie pracy (jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy ani nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu pracy).

Warunkiem zastosowania zmianowej organizacji czasu pracy jest więc uprzednie wprowadzenie postanowienia o pracy na zmiany do jednego z wymienionych aktów zakładowych.

Różnice w przypadku zatrudnienia pracownika w systemie zmianowym

Pracodawca wprowadzając pracę zmianową obowiązany jest także do zapewnienia pracownikom:

  • w każdej dobie co najmniej 11-godzinnego nieprzerwanego odpoczynku,

  • w każdym tygodniu co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku.

Jeśli chodzi o pracę zmianową, to odpoczynek tygodniowy pracowników zatrudnionych przy takiej pracy może trwać krócej niż 35 godzin. Możliwe jest to w sytuacji, gdy następuje zmiana pory wykonywania pracy przez pracownika w związku z jego przejściem na inną zmianę, zgodnie z ustalonym rozkładem czasu pracy. W takim przypadku tygodniowy nieprzerwany odpoczynek może obejmować mniejszą liczbę godzin, nie może być jednak krótszy niż 24 godziny.

Również w przypadku zatrudnienia pracownika w systemie zmianowym jest możliwość zlecenia mu pracy w niedziele i święta. Za pracę w niedzielę lub święto przysługuje dzień wolny, a co najmniej raz na 4 tygodnie pracownik powinien korzystać z wolnej niedzieli.