Poradnik Przedsiębiorcy

Czas pracy pracownika - podstawowe zagadnienia

Czas pracy to czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. W związku z tym, czas pracy to nie tylko czas, w którym pracownik rzeczywiście pracuje, ale także czas, w którym jest gotowy do świadczenia pracy.

Okres rozliczeniowy

Okres rozliczeniowy to odcinek czasu wyrażony w tygodniach lub miesiącach, na który planowane są zadania dla pracowników i po upływie którego następuje rozliczenie każdej zatrudnionej osoby.

Faktyczna długość okresu rozliczeniowego wynika z postanowień układu zbiorowego pracy, regulaminu pracy lub obwieszczenia (w przypadku pracodawcy, który nie jest objęty układem zbiorowym lub nie ma obowiązku ustalania regulaminu pracy).

Typowy okres rozliczeniowy nie przekracza 4 miesięcy. Jego maksymalna długość jest uzależniona od stosowanego systemu czasu pracy. Dopuszczalne jest wprowadzenie 6 miesięcznego okresy rozliczeniowego, jeżeli praca dotyczy rolnictwa, hodowli i ochrony mienia. Roczny (12-miesięczny) okres rozliczeniowy można zastosować w przypadku szczególnych warunków pracy organizacyjnych i technicznych, które mają wpływ na przebieg pracy (np. budownictwo, rybołówstwo).

Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy, tydzień pracy to 7 kolejnych dni kalendarzowych od początku okresu rozliczeniowego. Zatem nie należy prowadzić rozliczeń w oparciu o tygodnie kalendarzowe. Natomiast doba to 24 godziny, poczynając od godziny, w której pracownik rozpoczyna pracę zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy.

Norma czasu pracy

Norma czasu pracy to maksymalna liczba godzin, którą zatrudniony może przepracować w jednej dobie lub w tygodniu pracy. Czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym.

Ważne!
Tygodniowy czas pracy łącznie z godzinami nadliczbowymi nie może przekraczać 48 godzin w przyjętym okresie rozliczeniowym.

 

Wymiar czasu pracy

Wymiar czasu pracy to liczba godzin, które pracownik jest zobowiązany przepracować w okresie rozliczeniowym. Wymiar czasu pracy oblicza się:

  • mnożąc 40 godzin przez liczbę tygodni przypadających w okresie rozliczeniowym,

  • dodając do otrzymanej liczby godzin iloczyn 8 godzin i liczby dni pozostałych do końca okresu rozliczeniowego, przypadających od poniedziałku do piątku,

  • każde święto przypadające w dniu innym niż niedziela obniża wymiar czasu pracy o 8 godzin.

Norma czasu pracy określa górną granicę czasu pracy. Wymiar pracy może być krótszy od normy czasu pracy (np. zatrudnienie na ½ etatu), jednak nie może być dłuższy.

Systemy czasu pracy

System czasu pracy to zbiór reguł normujących czas pracy w danym zakładzie pracy. Stosowanie określonego systemu czasu pracy powinno wynikać z układu zbiorowego pracy, regulaminu pracy lub z obwieszczenia.

Przykładowe systemy czasu pracy:

  1. Podstawowy: Czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 miesięcy.

  1. Równoważny: Jest dopuszczalny, gdy jest to uzasadnione rodzajem pracy lub jej organizacją. W równoważnym systemie czasu pracy możliwe jest odstępstwo od 8. godzinnego dnia pracy przy jednoczesnym zachowaniu normy średniotygodniowej. Przedłużony dobowy wymiar czasu pracy zostaje zrównoważony krótszym wymiarem w inne dni pracy lub ustaleniem dni wolnych. Okres rozliczeniowy przy równoważnym czasie pracy, to co do zasady 1 miesiąc (w określonych przypadkach możliwe jest wydłużenie do 3 lub 4 miesięcy).

  1. Zadaniowy system czasu pracy: Jest dopuszczalny, gdy jest to uzasadnione rodzajem pracy, organizacją lub miejscem. Czas pracy jest uzależniony od zadań zleconych przez pracodawcę. Ważne jest ich wykonanie a nie czas, który poświęcił pracownik. Pracodawca powinien rozdysponować zadania w taki sposób, by pracownik był w stanie wykonać je w normalnym czasie pracy. Zastosowanie zadaniowego czasu pracy nie zwalnia pracodawcy z obowiązku wypłacania wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, jeżeli przydział zadań uniemożliwił pracownikowi ich wykonanie w normalnym czasie pracy.

Ewidencja czasu pracy

Pracodawca ma obowiązek prowadzenia karty ewidencji czasu pracy dla każdego pracownika. W przypadku pracowników, którzy:

  • są objęci zadaniowym systemem czasu pracy,

  • zarządzają w imieniu pracodawcy zakładem pracy,

  • otrzymują ryczałt za godziny nadliczbowe lub pracę w porze nocnej,

pracodawca nie ma obowiązku ewidencjonowania godzin pracy. Jednak dla tych pracowników konieczne jest ewidencjonowanie m. in.:

  • pracy w niedziele i święta,

  • pracy w porze nocnej,

  • pracy w dni wolne od pracy, wynikające z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy,

  • okresu korzystania z urlopu,

  • okresu przebywania na zwolnieniu chorobowym.

Czas pracy a odpoczynek pracownika

Przy tworzeniu harmonogramu czasu pracy należy wziąć pod uwagę przysługujące pracownikowi prawo do nieprzerwanego odpoczynku. Pracownikowi przysługuje w każdej dobie prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku oraz w każdym tygodniu do co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku, obejmującego co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego.

Ważne!
Przepisy dotyczące prawa do odpoczynku dobowego nie dotyczą pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy oraz przypadków konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii.

 

Jeżeli dobowy wymiar czasu pracy pracownika wynosi co najmniej 6 godzin, pracownik ma prawo do przerwy w pracy trwającej co najmniej 15 minut, która jest wliczana do czasu pracy.