Ogłoszenie upadłości konsumenckiej rodzi pytanie o status, jaki posiada upadły w postępowaniach sądowych. Choć z dniem wydania postanowienia majątek dłużnika staje się masą upadłości zarządzaną przez syndyka, nie traci on całkowicie zdolności do działania przed sądem. Jego uprawnienia zostają jednak znacząco ograniczone i zależą od tego, czy dana sprawa dotyczy majątku wchodzącego w skład masy upadłości. W jakich sytuacjach upadły może samodzielnie występować przed sądem, a kiedy wyłączną legitymację procesową ma syndyk?
Wpływ upadłości na uprawnienia sądowe upadłego
Jak wskazano na wstępie, z dniem wydania przez sąd postanowienia w przedmiocie ogłoszenia upadłości konsumenckiej majątek dłużnika staje się masą upadłości. Traci on wówczas uprawnienia związane z zarządem tego majątku, a przejmuje go w całości syndyk wyznaczony przez sąd.
Jak wskazuje art. 144 ust. 1 Ustawy z 28 lutego 2003 roku – Prawo upadłościowe (dalej: Prawo upadłościowe), po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Syndyk działa we własnym imieniu, ale na rachunek upadłego. Wszystkie podejmowane przez niego czynności wywołują skutki bezpośrednio w majątku upadłego. Nie oznacza to jednak, że stroną postępowania jest syndyk jako osoba fizyczna. Stroną jest „syndyk masy upadłości”. Zmiana osoby syndyka nie oznacza zatem zmiany strony postępowania – zmienia się jedynie podmiot wykonujący obowiązki syndyka.
W praktyce oznacza to, że:
- upadły konsument nie może samodzielnie wychodzić z pozwem o zapłatę związanym z jego majątkiem;
- nie może prowadzić sporów o prawa rzeczowe,
- nie może decydować o czynnościach, które mogłyby zwiększyć lub zmniejszyć masę upadłości.
Upadły w postępowaniach sądowych – co na to sąd?
Na temat tego, jaką funkcję pełni upadły w postępowaniach sądowych już po ogłoszeniu upadłości i wyznaczeniu syndyka wypowiedział się między innymi Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 września 2025 roku (sygn. akt: I FSK 36/22), stwierdzając, iż postępowania dotyczące masy mogą być wszczęte i dalej prowadzone wyłącznie przez syndyka lub przeciwko niemu. Oznacza to, że upadły, będąc stroną w znaczeniu materialnym, pozbawiony jest legitymacji formalnej do występowania w postępowaniach sądowych. Syndykowi, po ogłoszeniu upadłości, przysługuje legitymacja w sprawach dotyczących masy upadłości, strona upadła jest zaś jej pozbawiona.
Syndyk jest stroną w znaczeniu formalnym (procesowym), co skutkuje koniecznością jego udziału w postępowaniu i możliwością swobodnego działania we własnym imieniu. Tak określone uprawnienie nie powoduje jednak, że następuje zmiana strony w znaczeniu materialnym, gdyż pomimo otwarcia postępowania upadłościowego dłużnik nie traci tego przymiotu. Dłużnik pozostaje podmiotem stosunku prawnego, którego dotyczy spór.
Przepis art. 144 ust. 2 Prawa upadłościowego zakłada bezwzględne podstawienie syndyka w miejsce upadłego w postępowaniach sądowych i administracyjnych dotyczących masy upadłości.
Ponadto sąd zauważył, że ogłoszenie upadłości wywołuje skutek procesowy w postaci utraty legitymacji procesowej upadłego w odniesieniu do postępowań dotyczących masy upadłości. Reguła ta dotyczy postępowań wszczętych zarówno przed, jak i po ogłoszeniu upadłości. Upadły pozostaje stroną tych postępowań w znaczeniu materialnoprawnym, stroną w znaczeniu formalnym (procesowym) jest zaś syndyk. Ogłoszenie upadłości nie wpływa natomiast na zdolność procesową upadłego. Nie jest ona bowiem uprawnieniem do występowania w charakterze strony w konkretnym procesie, lecz ogólną kwalifikacją podmiotu polegającą na tym, że może on podejmować czynności procesowe.
Upadły w postępowaniach sądowych – kiedy nie traci legitymacji procesowej?
Postępowanie upadłościowe dotyczy jedynie składników majątku dłużnika. Tylko z niego bowiem możliwe jest zaspokojenie wierzycieli. To z kolei oznacza, że konsument zachowuje legitymację w sprawach, które nie dotyczą masy upadłości. Zaliczają się do nich między innymi:
- roszczenia majątkowe odnoszące się do mienia niewchodzącego do masy upadłości;
- roszczenia, które ze względu na swój charakter nie podlegają zaspokojeniu z masy (np. o zaniechanie wynikające z praw bezwzględnych);
- roszczenia dotyczące praw niezbywalnych (np. służebności osobiste, prawo dożywocia);
- roszczenia dotyczące majątkowych praw podmiotowych związanych ściśle z osobą dłużnika (np. autorskie prawa osobiste).
Upadły zachowuje legitymację również w postępowaniach, które dotyczą ochrony jego praw niemajątkowych, również tych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Warto jednak wskazać, że w przypadku, gdyby upadły za naruszenie dóbr osobistych (np. nazwiska, firmy, godności) uzyskał zadośćuczynienie, kwota pozyskana z tego tytułu weszłaby do masy upadłości, stanowiąc majątek nabyty w toku postępowania upadłościowego. W konsekwencji dłużnik straciłby zarząd nad tymi środkami.
Dodatkowo w art. 144 ust. 3 Prawa upadłościowego prawodawca wskazał konkretne rodzaje spraw, w których dłużnik zachowuje pełnie swoich praw. Są to sprawy:
- o roszczenia alimentacyjne;
- o renty z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia albo utratę żywiciela;
- z tytułu zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę przeciwko upadłemu.
Sprawy te toczą się z udziałem upadłego poza postępowaniem upadłościowym. Nie można również prowadzić egzekucji tych roszczeń z masy upadłości. Roszczenia te są zaspokajane na bieżąco w miarę wpływu środków do masy.
Ponadto, jak wskazuje orzecznictwo, roszczenia o odsetki za okres po ogłoszeniu upadłości mogą być dochodzone przeciw upadłemu w drodze powództwa także przed zakończeniem postępowania upadłościowego. Jest tak, gdyż z masy upadłości odsetki mogą być zaspokajane jedynie do dnia ogłoszenia upadłości. Roszczenie za późniejszy okres nie jest związane z masą upadłości, stąd też upadły w takich sprawach zachowuje legitymację procesową. Pamiętać jednak trzeba, że uzyskanie wyroku przeciwko dłużnikowi nie uprawnia wierzyciela do zaspokojenia z funduszy masy upadłości. Zaspokojenie wierzytelności może nastąpić jedynie z majątku upadłego, który nie został zaliczony do masy upadłości lub został z niej wyłączony ma mocy orzeczenia właściwego organu upadłościowego. (por. uchwała SN z 7 kwietnia 2016 roku, sygn. akt: III CZP 113/15).
Przykłady:
- Upadły konsument zawarł umowę kredytową z bankiem przed ogłoszeniem upadłości. W ramach procedury upadłościowej instytucja finansowa domaga się spłaty długu z majątku, który wchodzi do masy upadłości. W takiej sytuacji pozwanym nie może być już upadły, a będzie nim „syndyk masy upadłości”, ponieważ to syndyk reprezentuje majątek, z którego dług ma być zaspokojony.
- Upadły konsument jest zobowiązany do płacenia alimentów na rzecz swojego dziecka. W tym przypadku pozew o alimenty skierowany powinien być bezpośrednio przeciwko upadłemu, a nie przeciwko syndykowi. Syndyk nie wchodzi do postępowania, ponieważ alimenty dotyczą obowiązków osobistych upadłego, a nie jego majątku wchodzącego do masy upadłości.
Co z postępowaniami wszczętymi przed ogłoszeniem upadłości?
Przed nowelizacją ustawy istniał problem związany z tym, iż nie było jasne, kiedy syndyk może odmówić udziału w sprawie w trwających już postępowaniach. W efekcie sądy rutynowo wzywały syndyków do składania oświadczeń w każdej sprawie, co prowadziło do błędnych decyzji, m.in. do wznawiania postępowań z udziałem samego upadłego, mimo że nie był już on uprawniony do reprezentacji. Aktualnie zostało to rozwiązane.
Zgodnie z art. 174 § 1 pkt 4 Ustawy z 17 listopada 1964 roku – Kodeks postępowania cywilnego sąd z urzędu zawiesza postępowanie, jeżeli sprawa dotyczy masy upadłości, masy układowej lub sanacyjnej oraz ogłoszono upadłość, wszczęto wtórne postępowanie upadłościowe albo ustanowiono zarządcę. Za tą regulacją stoi założenie, że gdy przepisy Prawa upadłościowego lub restrukturyzacyjnego odbierają stronie zarząd nad majątkiem, konieczne jest czasowe wstrzymanie procesu, aby osoba wyznaczona przez sąd mogła przejąć prawidłową reprezentację.
Prawodawca przyjął proste rozwiązanie – syndyk nie może odmówić wstąpienia do postępowania. Zawsze obejmuje on udział w sprawie po wezwaniu sądu. Postępowanie zawieszone podejmuje się dopiero wtedy, gdy ustalono, kto pełni funkcję syndyka, i gdy został on o tym formalnie zawiadomiony, z uwzględnieniem wyjątku z art. 145 ust. 1 Prawa upadłościowego, tj. postępowanie sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości, może być podjęte przeciwko syndykowi tylko w przypadku, gdy w postępowaniu upadłościowym wierzytelność ta po wyczerpaniu trybu określonego ustawą nie zostanie umieszczona na liście wierzytelności. Wyjątek ten dotyczy wyłącznie postępowań związanych z wierzytelnościami, które powinny być zgłoszone na odpowiednią listę. W takich sprawach zawieszenie trwa aż do zakończenia procedury sporządzania listy – i tylko wtedy, gdy dana wierzytelność nie zostanie na niej ujęta. Poza tym jednym przypadkiem każde postępowanie dotyczące masy upadłości zostaje automatycznie wstrzymane do czasu wejścia syndyka do sprawy.
