Zasady organizowania praktyk zawodowych

Praktyki zawodowe stanowią kluczowy element w ramach procesu przygotowania uczniów do późniejszej aktywności zawodowej. Aby praktyczna nauka zawodu przyniosła oczekiwane rezultaty, powinna zostać zorganizowana w prawidłowy sposób. Jakie są zasady organizowania praktyk zawodowych – zagadnienia te omawiamy w treści niniejszego artykułu.

Praktyczna nauka zawodu – zasady wynikające z przepisów Prawa oświatowego 

Zgodnie z art. 120 ust. 1 i 1a Ustawy z 14 grudnia 2016 roku – Prawo oświatowe (dalej: Prawo oświatowe) praktyczna nauka zawodu może odbywać się: 

• u pracodawców lub w indywidualnych gospodarstwach rolnych, zapewniających rzeczywiste warunki pracy, a także w branżowych centrach umiejętności, centrach kształcenia zawodowego, warsztatach szkolnych, pracowniach szkolnych i placówkach kształcenia ustawicznego,

• za granicą na podstawie umów międzynarodowych lub porozumień o współpracy bezpośredniej zawieranych przez szkoły, jednostki samorządu terytorialnego i organy administracji rządowej lub w ramach programów edukacyjnych Unii Europejskiej. 

Praktyczna nauka zawodu odbywa się w podmiotach, o których mowa w art. 120 ust. 1 Prawa oświatowego, na podstawie umowy zawartej pomiędzy szkołą a tym podmiotem, która powinna określać w szczególności sposób ponoszenia kosztów realizowania praktycznej nauki zawodu. Powyższego przepisu nie stosuje się do praktycznej nauki zawodu organizowanej przez szkołę w jej warsztatach oraz pracowniach szkolnych dla uczniów tej szkoły. 

Praktyczną naukę zawodu może prowadzić osoba:

• która nie była karana za umyślne przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu, przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, przestępstwo przeciwko rodzinie i opiece, z wyjątkiem przestępstwa określonego w art. 209 Ustawy z 6 czerwca 1997 roku – Kodeks karny, 

• która nie była karana za przestępstwo określone w rozdziale 7 Ustawy z 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii, albo 

• wobec której nie orzeczono zakazu prowadzenia działalności związanej z wychowywaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub opieką nad nimi lub zakazu przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu. Spełnienie tego warunku jest potwierdzane oświadczeniem osoby prowadzącej praktyczną naukę zawodu. 

Powyżej wskazane przepisy stosuje się odpowiednio do młodocianych pracowników odbywających praktyczną naukę zawodu w ramach odbywania przygotowania zawodowego. W ich przypadku umowę z podmiotem uprawnionym do realizowania praktycznej nauki zawodu zawiera pracodawca.

W myśl art. 120a ust. 1 Prawa oświatowego pracodawca zatrudniający młodocianych w celu przygotowania zawodowego odbywanego w formie nauki zawodu, kierujący ich na dokształcanie teoretyczne do branżowej szkoły I stopnia, zgodnie z przepisami Rozporządzenia Rady Ministrów (RM) z 28 maja 1996 roku w sprawie przygotowania zawodowego młodocianych i ich wynagradzania ustala z dyrektorem szkoły: 

• zakres kształcenia zawodowego zapewnianego przez szkołę i pracodawcę, wynikający z programu nauczania zawodu, 

• liczbę dni w tygodniu, w których zajęcia praktyczne odbywają się u pracodawcy, 

• sposób monitorowania przez każdą ze stron realizacji programu nauczania zawodu. 

Wymienione ustalenia stanowią załącznik do umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego odbywanego w formie nauki zawodu. 

Organizacja praktycznej nauki zawodu – przepisy wykonawcze

Szczegółowe warunki oraz tryb organizowania praktyk zawodowych określono w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z 22 lutego 2019 roku w sprawie praktycznej nauki zawodu (dalej: rozporządzenie).

Jak wynika z § 2 rozporządzenia, przepisy tego aktu wykonawczego mają zastosowanie do: 

• uczniów i słuchaczy publicznych szkół ponadpodstawowych prowadzących kształcenie zawodowe: techników, branżowych szkół I stopnia, branżowych szkół II stopnia i szkół policealnych, 
• młodocianych pracowników odbywających praktyczną naukę zawodu w ramach przygotowania zawodowego. 

Praktyczna nauka zawodu:

• uczniów – jest organizowana przez szkołę,
• młodocianych – jest organizowana przez pracodawcę, który zawarł z nimi umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego,
• jest organizowana w formie zajęć praktycznych, a w technikum, branżowej szkole II stopnia i szkole policealnej – także w formie praktyk zawodowych. 

Zajęcia praktyczne są organizowane dla uczniów i młodocianych, aby mogli zdobyć umiejętności zawodowe niezbędne do podjęcia pracy w danym zawodzie, a praktyki zawodowe odbywane u pracodawców (w tym na zasadach dualnego systemu kształcenia) – również w celu zastosowania i pogłębienia zdobytej wiedzy oraz umiejętności zawodowych w rzeczywistych warunkach pracy. 

Zajęcia praktyczne u pracodawców, w tym na zasadach dualnego systemu kształcenia, mogą odbywać się na podstawie: 

• umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego, zawartej między młodocianym a pracodawcą,
• umowy o praktyczną naukę zawodu, zawartej między dyrektorem szkoły a pracodawcą przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu. 

Praktyki zawodowe organizowane u pracodawców (w tym na zasadach dualnego systemu kształcenia) odbywają się na podstawie umowy o praktyczną naukę zawodu, zawartej przez  dyrektora szkoły z pracodawcą przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu w formie praktyk zawodowych. 

Zajęcia praktyczne organizuje się w czasie trwania zajęć dydaktyczno-wychowawczych, przy czym w przypadkach uzasadnionych specyfiką danego zawodu zajęcia praktyczne odbywane u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia mogą być organizowane także w okresie ferii letnich. 

Należy podkreślić, że praktyki zawodowe uczniów mogą być organizowane w czasie całego roku szkolnego, co jednocześnie wiąże się z określonymi konsekwencjami. 

Przykład 1.

W przypadku organizowania praktyk zawodowych lub zajęć praktycznych u pracodawców, w okresie ferii letnich, w tym na zasadach dualnego systemu kształcenia, na podstawie umowy o praktyczną naukę zawodu lub praktyki zawodowe zawartej między dyrektorem szkoły a pracodawcą przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu czas trwania zajęć dla uczniów odbywających te praktyki lub zajęcia ulega odpowiedniemu skróceniu. 

Wiedza i umiejętności oraz kompetencje personalne i społeczne nabywane przez uczniów na zajęciach praktycznych i praktykach zawodowych wraz z wymiarem godzinowym zostały określone w programie nauczania danego zawodu. 

W przypadku zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia pracodawca, w sposób określony w umowie o praktyczną naukę zawodu zawartej z dyrektorem szkoły, może zgłaszać dyrektorowi szkoły wnioski do treści programu nauczania danego zawodu – w zakresie zajęć praktycznych, które są u niego realizowane. 

Należy podkreślić, że w szczególnie uzasadnionych przypadkach dopuszcza się możliwość przedłużenia dobowego wymiaru godzin zajęć praktycznej nauki zawodu dla uczniów w wieku powyżej 18 lat, nie dłużej jednak niż do 12 godzin, przy zachowaniu łącznego tygodniowego wymiaru godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych, określonego w ramowym planie nauczania dla danego typu szkoły, o którym mowa w odpowiednich przepisach.

Warto zaznaczyć, że przedłużenie dobowego wymiaru godzin zajęć praktycznej nauki zawodu jest możliwe tylko u tych pracodawców albo w tych indywidualnych gospodarstwach rolnych, gdzie przedłużony dobowy wymiar czasu pracy wynika z rodzaju pracy lub jej organizacji. 

Praktyczna nauka zawodu może być organizowana w systemie zmianowym, jednak w odniesieniu do uczniów w wieku poniżej 18 lat nie może wypadać w porze nocnej.

Praktyczna nauka zawodu uczniów i młodocianych jest prowadzona indywidualnie lub w grupach. Liczba uczniów lub młodocianych w grupie powinna umożliwiać realizację programu nauczania danego zawodu i uwzględniać: 

• specyfikę nauczanego zawodu, 
• przepisy BHP, normy ergonomii i dostępności, 
• przepisy Rozporządzenia RM z 19 czerwca 2023 roku w sprawie wykazu prac wzbronionym młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac,  
• warunki lokalowe i techniczne w miejscu odbywania praktycznej nauki zawodu, 
• szczególne potrzeby uczniów lub młodocianych, w tym wynikające z ich niepełnosprawności. 

Podziału uczniów lub młodocianych na grupy dokonuje odpowiednio dyrektor szkoły lub pracodawca, który zawarł z młodocianymi umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego, w porozumieniu z podmiotem przyjmującym odpowiednio uczniów lub młodocianych na praktyczną naukę zawodu. 

Umowa o praktyczną naukę zawodu

Umowę o praktyczną naukę zawodu organizowaną poza daną szkołą zawiera dyrektor szkoły z podmiotem przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu. 

Zgodnie z § 7 ust. 2 rozporządzenia umowa określa: 

1. nazwę i adres podmiotu przyjmującego uczniów na praktyczną naukę zawodu oraz miejsce jej odbywania; 
2. nazwę i adres szkoły kierującej uczniów na praktyczną naukę zawodu; 
3. zawód, w którym będzie prowadzona praktyczna nauka zawodu; 
4. listę zawierającą imiona i nazwiska uczniów odbywających praktyczną naukę zawodu, z podziałem na grupy; 
5. formę praktycznej nauki zawodu: zajęcia praktyczne lub praktyki zawodowe, i jej zakres, a w przypadku zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców, w tym na zasadach dualnego systemu kształcenia – także liczbę dni w tygodniu, w których zajęcia praktyczne odbywają się u pracodawców; 
6. terminy rozpoczęcia i zakończenia praktycznej nauki zawodu; 
7. prawa i obowiązki stron umowy;
8. sposób ponoszenia przez strony umowy kosztów realizacji praktycznej nauki zawodu wraz z kalkulacją tych kosztów; 
9. dodatkowe ustalenia stron umowy związane z odbywaniem praktycznej nauki zawodu, w tym sposób zgłaszania i uwzględniania wniosków pracodawcy kierowanych do dyrektora szkoły dotyczących treści programu nauczania danego zawodu – w zakresie zajęć praktycznych, które są realizowane u pracodawcy.

Dodać należy, że do omawianej umowy należy dołączyć program nauczania danego zawodu. 

Pracodawca, który podpisał z młodocianym umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego, zawiera z innym podmiotem przyjmującym młodocianego na praktyczną naukę zawodu umowę o zorganizowanie dla młodocianego zajęć uzupełniających z zakresu praktycznej nauki zawodu niezrealizowanych u tego pracodawcy. 

W przypadku umowy o praktyczną naukę zawodu organizowaną za granicą, dyrektor szkoły niezwłocznie przekazuje organowi sprawującemu nadzór pedagogiczny informację zawierającą: 

• miejsce odbywania praktycznej nauki zawodu, 
• określenie podmiotu, z którym została zawarta umowa, 
• liczbę uczniów odbywających praktyczną naukę zawodu na podstawie tej umowy, 
• terminy, w jakich jest odbywana praktyczna nauka zawodu na podstawie tej umowy.

Obowiązki szkoły kierującej uczniów na praktyczną naukę zawodu

Szkoła kierująca uczniów na praktyczną naukę zawodu: 

• nadzoruje realizację programu praktycznej nauki zawodu, 
• współpracuje z podmiotem przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu, 
• zapewnia ubezpieczenie uczniów od następstw nieszczęśliwych wypadków, 
• akceptuje instruktorów praktycznej nauki zawodu i opiekunów praktyk zawodowych wyznaczonych zgodnie z przepisami rozporządzenia lub wyznacza do prowadzenia praktycznej nauki zawodu nauczycieli praktycznej nauki zawodu,
• zwraca uczniom odbywającym praktyczną naukę zawodu w miejscowościach poza ich miejscem zamieszkania i poza siedzibą szkoły, mającym możliwość codziennego powrotu do miejsca zamieszkania lub siedziby szkoły, równowartość kosztów przejazdów środkami komunikacji publicznej, z uwzględnieniem ulg przysługujących uczniom, 
• zapewnia uczniom odbywającym praktyczną naukę zawodu w miejscowościach poza siedzibą szkoły, do których codzienny dojazd nie jest możliwy, nieodpłatne zakwaterowanie i opiekę oraz ryczałt na wyżywienie w wysokości nie niższej niż 40% diety przysługującej pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, 
• przygotowuje kalkulację ponoszonych przez szkołę kosztów realizacji praktycznej nauki zawodu, w ramach przyznanych przez organ prowadzący środków finansowych.

Obowiązki podmiotów przyjmujących uczniów lub młodocianych na praktyczną naukę zawodu

Podmioty przyjmujące uczniów lub młodocianych na praktyczną naukę zawodu zapewniają warunki materialne do realizacji praktycznej nauki zawodu, w szczególności: 

• stanowiska szkoleniowe wyposażone w niezbędne urządzenia, sprzęt, narzędzia, materiały i dokumentację techniczną, uwzględniające wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy, 
• odzież, obuwie robocze i środki ochrony indywidualnej oraz środki higieny osobistej przysługujące pracownikom na danym stanowisku pracy, 
• pomieszczenia do przechowywania odzieży i obuwia roboczego oraz środków ochrony indywidualnej, 
• nieodpłatne posiłki profilaktyczne i napoje przysługujące pracownikom na danym stanowisku pracy, zgodnie z przepisami Rozporządzenia RM z 28 maja 1996 roku w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów,

• dostęp do urządzeń higieniczno-sanitarnych oraz pomieszczeń socjalno-bytowych. 

Ponadto podmioty przyjmujące uczniów lub młodocianych na praktyczną naukę zawodu:

• wyznaczają odpowiednio nauczycieli, instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz opiekunów praktyk zawodowych;
• zapoznają uczniów lub młodocianych z organizacją pracy, regulaminem pracy, w szczególności w zakresie przestrzegania porządku i dyscypliny pracy, oraz z przepisami i zasadami BHP; 
• nadzorują przebieg praktycznej nauki zawodu; 
• sporządzają, w razie wypadku podczas praktycznej nauki zawodu, dokumentację powypadkową; 
• współpracują ze szkołą lub z pracodawcą, który zawarł z młodocianym umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego; 
• powiadamiają szkołę lub pracodawcę, który zawarł z młodocianym umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego o naruszeniu przez ucznia lub młodocianego regulaminu pracy; 
• zapewniają uczniom odbywającym praktykę zawodową na statkach morskich i śródlądowych dietę na zasadach uzgodnionych z armatorem; 
• zapewniają uczniom odbywającym praktykę zawodową na statkach morskich i śródlądowych, wyokrętowanym ze statku za granicą wskutek wypadku lub choroby, świadczenia na zasadach określonych dla załóg tych statków.

Organy prowadzące szkoły, które organizują praktyczną naukę zawodu poza szkołą, zapewniają środki finansowe umożliwiające uczniom odbycie praktycznej nauki zawodu, które przeznacza się na cele wskazane w § 9 ust. 2 rozporządzenia. 

Osoby uprawnione do prowadzenia zajęć praktycznych i praktycznej nauki zawodu

Zajęcia praktyczne: 

1. prowadzą nauczyciele;
2. u pracodawców i w indywidualnych gospodarstwach rolnych – mogą także prowadzić instruktorzy praktycznej nauki zawodu; instruktorami mogą być: 
• pracownicy, dla których praca dydaktyczna i wychowawcza z uczniami lub młodocianymi stanowi podstawowe zajęcie i jest wykonywana w tygodniowym wymiarze godzin przewidzianym dla nauczycieli, albo 
• pracodawcy lub wyznaczeni przez nich pracownicy albo osoby prowadzące indywidualne gospodarstwa rolne, dla których praca dydaktyczna i wychowawcza z uczniami lub młodocianymi nie stanowi podstawowego zajęcia lub jest wykonywana w tygodniowym wymiarze godzin niższym niż przewidziany dla nauczycieli, w ramach obowiązującego ich tygodniowego czasu pracy. 

Instruktorzy praktycznej nauki zawodu mają: 

• ukończony kurs pedagogiczny dla instruktorów praktycznej nauki zawodu, którego program został przygotowany zgodnie z ramowym programem kursu pedagogicznego dla instruktorów praktycznej nauki zawodu – określonym w załączniku do rozporządzenia, i zatwierdzony przez kuratora oświaty lub 
• ukończony kurs pedagogiczny, którego program został zatwierdzony przez kuratora oświaty i obejmował łącznie co najmniej 70 godzin zajęć z psychologii, pedagogiki i metodyki oraz 10 godzin praktyki metodycznej, lub 
• ukończony przed 6 stycznia 1993 roku kurs pedagogiczny uprawniający do pełnienia funkcji instruktora praktycznej nauki zawodu, lub 
• w przypadku praktycznej nauki zawodu odbywanej na statku morskim lub śródlądowym – ukończone szkolenie dydaktyczne dla instruktora, potwierdzone świadectwem przeszkolenia dydaktycznego dla instruktora, wydanym przez dyrektora urzędu morskiego, lub 
• przygotowanie pedagogiczne wymagane od nauczycieli, lub 
• kwalifikacje wymagane od nauczycieli praktycznej nauki zawodu, określone w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 2 Ustawy z 26 stycznia 1982 roku – Karta Nauczyciela. 

Dodatkowe wymagania wobec instruktorów praktycznej nauki zawodu zostały wyszczególnione w § 10 ust. 4 rozporządzenia. 

Osoba, która ukończyła kurs pedagogiczny dla instruktorów praktycznej nauki zawodu,  otrzymuje zaświadczenie o ukończeniu tego kursu, wydane na podstawie dokumentacji kursu, zgodnie z przepisami § 10 ust. 5 i 6 rozporządzenia.

Opiekun praktyk zawodowych

Praktyki zawodowe organizowane u pracodawców lub w indywidualnych gospodarstwach rolnych są prowadzone pod kierunkiem opiekunów praktyk zawodowych, którymi mogą być: 

• pracodawcy lub wyznaczeni przez nich pracownicy albo 
• osoby prowadzące indywidualne gospodarstwa rolne. 

Praktyki zawodowe organizowane w podmiotach innych niż wymienione są natomiast prowadzone pod kierunkiem nauczycieli. 

Jeżeli jednak opiekun praktyk zawodowych nie został zwolniony od świadczenia pracy, może liczyć ze strony pracodawcy na dodatek pieniężny.

Przykład 2.

Przedsiębiorstwo organizuje praktyki zawodowe. Pracodawca wyznaczył opiekuna tych praktyk, przy czym nie został on zwolniony od świadczenia pracy. W takim przypadku pracodawca ustala i wypłaca opiekunowi praktyk zawodowych dodatek szkoleniowy w wysokości nie niższej niż 10% przeciętnego wynagrodzenia. 

Opiekun praktyk zawodowych może ponadto otrzymać od pracodawcy za okres prowadzenia praktyk zawodowych premię w wysokości nie niższej niż 10% przeciętnego wynagrodzenia (§ 12 ust. 3 rozporządzenia). 

Należy dodać, że do opiekunów praktyk zawodowych prowadzonych na statkach morskich i śródlądowych mają zastosowanie przepisy § 12 ust. 1 i 3 rozporządzenia. 

Opiekunowi praktyki zawodowej prowadzonej na statku morskim lub śródlądowym, dla którego opieka nad uczniami stanowi zajęcie:

• podstawowe – przysługuje dieta na zasadach uzgodnionych z armatorem, bez względu na strefę pływania,
• dodatkowe – przysługuje dodatek w wysokości nie niższej niż 10 % przeciętnego wynagrodzenia.

Podsumowanie - zasady organizowania praktyk zawodowych

Praktyczna nauka zawodu może odbywać się m.in. u pracodawców lub w indywidualnych gospodarstwach rolnych, a także w branżowych centrach umiejętności, centrach kształcenia zawodowego, warsztatach szkolnych, pracowniach szkolnych i placówkach kształcenia ustawicznego. Szczegółowe warunki oraz tryb organizowania praktyk zawodowych określono w przepisach wykonawczych. Umowę o praktyczną naukę zawodu organizowaną poza daną szkołą zawiera dyrektor szkoły z podmiotem przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu. W rozporządzeniu określono również obowiązki podmiotów przyjmujących uczniów lub młodocianych na praktyczną naukę zawodu oraz wymagania kwalifikacyjne dotyczące opiekunów praktyk zawodowych.