Podczas trwania stosunku pracy strony mogą zdecydować się na modyfikację łączących ich więzi prawnych bez konieczności rozwiązywania dotychczasowej umowy. Wielu pracodawców i pracowników zastanawia się jednak, czy można zmienić rodzaj umowy o pracę aneksem, na przykład przekształcając kontrakt terminowy w bezterminowy. Choć prawo dopuszcza dużą swobodę w ramach porozumienia zmieniającego, istnieją specyficzne limity kodeksowe, o których należy pamiętać przy redagowaniu takich dokumentów.
Podstawowe zasady stosowania porozumienia zmieniającego w zakresie stosunku pracy
Aneks do umowy o pracę to inne określenie tzw. porozumienia zmieniającego. Należy zauważyć, że nie jest ono odrębnie uregulowane w przepisach Ustawy z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy (dalej: kp). Podstawą jego stosowania są następujące unormowania:
Art. 11 kp stanowiący, że: nawiązanie stosunku pracy oraz ustalenie warunków pracy i płacy, bez względu na podstawę prawną tego stosunku, wymaga zgodnego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika. Konsekwentnie zatem, jeżeli u podstaw nawiązania stosunku pracy leży zgodne działanie stron, to mogą one również dokonać zmian za porozumieniem w zakresie treści warunków umownych.
Art. 3531 Ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (dalej: kc) przewidujący, iż: strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Przepis ten stosuje się w sprawach z zakresu prawa pracy na mocy art. 300 kp (w sprawach nieunormowanych przepisami prawa pracy do stosunku pracy stosuje się odpowiednio przepisy kc, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy).
Porozumienie zmieniające (aneks do umowy o pracę) dochodzi do skutku, jeżeli pracodawca i pracownik złożą zgodne oświadczenia woli w zakresie zmiany określonego postanowienia umownego.
Z wnioskiem dotyczącym zmiany warunków zatrudnienia w omawianym trybie może wystąpić zarówno pracodawca, jak i osoba zatrudniona.
Należy jednak mieć na uwadze, że w świetle wyroku Sądu Najwyższego (SN) z 17 września 1997 roku (sygn. akt: I PKN 268/97, OSNAPiUS 1998, nr 13 poz. 393) pracodawca nie jest obowiązany do przyjęcia propozycji pracownika.
Wymagana forma dokonania porozumienia zmieniającego oraz termin wejścia w życie zmian
Dokonanie porozumienia zmieniającego zakłada spełnienie określonych wymogów w zakresie formalnym.
Zgodnie bowiem z art. 29 § 4 kp: zmiana warunków umowy o pracę wymaga formy pisemnej. Zmiana przeprowadzona wyłącznie w formie ustnej jest wprawdzie ważna, jednak w świetle wyżej cytowanego przepisu – wadliwa.
Strony stosunku pracy powinny zgodnie wskazać termin, od którego będą obowiązywać zmiany wprowadzone w aneksie. W przypadku braku takiego uzgodnienia przyjmuje się, że nowe warunki obowiązują od daty zawarcia porozumienia zmieniającego.
Jakie zmiany w drodze aneksu są dozwolone, a co jest zabronione?
Za pośrednictwem aneksu do umowy o pracę strony mogą dokonać korekty w zakresie praktycznie wszystkich postanowień łączącego je stosunku pracy, bez uwzględniania ograniczeń przewidzianych przy wypowiedzeniu warunków pracy i płacy.
Do najczęściej spotykanych elementów, które są zmieniane w drodze porozumienia stron (aneksu), należą:
warunki płacowe (wysokość wynagrodzenia),
wymiar czasu pracy,
stanowisko pracy,
miejsce świadczenia pracy,
zakres obowiązków służbowych.
W drodze porozumienia zmieniającego nie można jednak dokonać dowolnych zmian – w tym trybie nie jest dopuszczalne wprowadzenie postanowień mniej korzystnych niż te, które wynikają z przepisów prawa pracy.
Przykład 1.
Pracodawca i pracownik zawarli porozumienie określające krótszy okres wypowiedzenia umowy o pracę, niż to przewiduje kp. Ponadto pracownik zrzekł się części urlopu wypoczynkowego. Powyższe postanowienia są akceptowane przez strony ze względu na uwarunkowania organizacyjne i przyszłe zamiary (pracownik chce podjąć pracę w innej firmie). Ustalenia te są jednak niezgodne z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa pracy.
Aneks a dopuszczalność zmian w zakresie rodzaju umowy o pracę
W świetle dotychczasowych wyjaśnień kluczową sprawą jest ustalenie, czy w drodze porozumienia zmieniającego strony stosunku pracy mogą dokonać zmian w zakresie rodzaju umowy o pracę.
Przykład 2.
Pracodawca i pracownica zamierzają przekształcić łączącą ich umowę o pracę zawartą na czas określony w umowę bezterminową. Aby uniknąć wymaganych przez kp formalności dotyczących rozwiązania stosunku pracy i nawiązania nowej umowy, postanowili zastosować porozumienie zmieniające (aneks do umowy o pracę).
Czy takie rozwiązanie będzie skuteczne?
Przedstawiona sytuacja dotyczy zmiany, której nie można potraktować jako niezgodnej z przepisami prawa pracy, wręcz przeciwnie – propozycję zawarcia umowy o pracę na czas nieokreślony w miejsce umowy terminowej powinno się uznać za korzystniejszą dla pracownika.
Warto jednocześnie odwołać się do wyroku SN z 5 sierpnia 1980 roku (sygn. akt: I PR 52/80, OSNC 1981/2-3/39), w którym stwierdzono, iż porozumienie stron w kwestii zmiany umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony na umowę o pracę na czas określony jest dopuszczalne i wobec tego wywołuje wynikające z treści porozumienia skutki prawne.
W powyższym wyroku SN podjął rozstrzygnięcie w przypadku przewidującym odwrotny wariant (zmiana umowy bezterminowej na umowę na czas określony), który można potraktować jako mniej korzystny dla pracownika, przy czym ocena w tym zakresie zawsze powinna uwzględniać konkretne okoliczności danej sprawy. W tym kontekście korzystniejsza zmiana w przedmiocie stosunku pracy tym bardziej jest dopuszczalna w ramach porozumienia zmieniającego.
Wyjaśnialiśmy już, że w ramach aneksu nie można dokonać zmian warunków zatrudnienia, które byłyby mniej korzystne dla pracownika, niż to wynika z przepisów prawa pracy. Dotyczy to oczywiście także zmian w zakresie charakteru umowy o pracę.
Przykład 3.
Strony zawarły umowę o pracę na czas określony na standardowych zasadach. Obowiązują zatem kodeksowe zasady, zgodnie z którymi okres zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na czas określony, a także łączny okres zatrudnienia na podstawie umów o pracę na czas określony zawieranych między tymi samymi stronami stosunku pracy, nie może przekraczać 33 miesięcy, a łączna liczba tych umów nie może przekraczać 3. Pracodawca postanowił – w związku ze zbliżającym się terminem końca drugiej umowy – przedłużyć czas jej trwania przy wykorzystaniu aneksu. Takie działanie pracodawcy jest jednak niezgodne z przepisami prawa pracy.
W odniesieniu do przypadku przedstawionego w przykładowej sytuacji zastosowanie ma art. 251 § 2 kp. Jak wynika z tego przepisu, uzgodnienie między stronami w trakcie trwania umowy o pracę na czas określony dłuższego okresu wykonywania pracy na podstawie tej umowy uważa się za zawarcie, od dnia następującego po dniu, w którym miało nastąpić jej rozwiązanie, nowej umowy o pracę na czas określony w rozumieniu kodeksowego limitu umów tego rodzaju.
Czy można zmienić rodzaj umowy o pracę aneksem? Podsumowanie
Za pośrednictwem aneksu do umowy o pracę strony mogą dokonać korekty w zakresie praktycznie wszystkich postanowień łączącego je stosunku pracy. Uzgodnienie w tym trybie warunków zatrudnienia mniej korzystnych dla pracownika, niż to wynika z przepisów prawa prac, jest niedopuszczalne. Na podstawie porozumienia zmieniającego (aneksu do umowy o pracę) pracodawca i pracownik mogą dokonać modyfikacji rodzaju stosunku pracy, przy czym należy pamiętać o ograniczeniach prawnych dotyczących zawierania umów o pracę na czas określony.
