Okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym mogą zostać zaliczone do stażu pracowniczego, gdyż ustawodawca dostrzega w nich systematyczny wysiłek porównywalny z etatem. Aby jednak było to w pełni możliwe, kluczowe okazuje się ustalenie, kim w świetle aktualnych przepisów jest osoba bliska rolnikowi oraz jakie warunki trzeba spełnić, aby uzyskać oficjalny status domownika.
Zasady wliczania okresów pracy w gospodarstwie rolnym do stażu pracy
Jak wynika z unormowań Ustawy z 20 lipca 1990 roku o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy, ilekroć przepisy prawa lub postanowienia układu zbiorowego pracy albo porozumienia w sprawie zakładowego systemu wynagradzania przewidują wliczanie do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownika wynikające ze stosunku pracy, okresów zatrudnienia w innych zakładach pracy, do stażu tego wlicza się pracownikowi także:
- okresy prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego lub pracy w takim gospodarstwie, prowadzonym przez współmałżonka,
- przypadające przed 1 stycznia 1983 roku okresy pracy po ukończeniu 16. roku życia w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez rodziców lub teściów, poprzedzające objęcie tego gospodarstwa i rozpoczęcie jego prowadzenia osobiście lub wraz ze współmałżonkiem,
- przypadające po 31 grudnia 1982 roku okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.
Wyżej wymienionych okresów nie wlicza się jednak do stażu pracy:
- w przypadkach, w których w myśl danego przepisu lub postanowienia do stażu pracy wlicza się tylko okresy zatrudnienia w danym zakładzie pracy, w określonej branży albo okresy pracy na określonych stanowiskach lub pracy wykonywanej w szczególnych warunkach,
- od którego zależy nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego lub innego świadczenia przysługującego z upływem roku pracy lub okresu krótszego niż jeden rok.
Przykład 1.
Do okresów pracy uprawniających pracownika samorządowego do nagrody jubileuszowej wlicza się wszystkie poprzednio zakończone okresy zatrudnienia oraz inne okresy, jeżeli z mocy odrębnych przepisów podlegają one wliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.
Pracownik samorządowego zakładu budżetowego jest w nim zatrudniony, według stanu na 2026 roku, od 10 lat. Wcześniej przez 20 lat pracował w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika. W związku z tym w 2026 roku pracownik nabył prawo do nagrody jubileuszowej za 30 lat.
Kim jest osoba bliska rolnikowi?
Przepisy nie wyjaśniają bliżej, co należy rozumieć przez „osobę bliską rolnikowi”. W orzecznictwie sądów przyjmuje się, że są to osoby powiązane z rolnikiem więzami rodzinnymi lub o charakterze emocjonalnym, pozostające w faktycznym związku, np. w konkubinacie (postanowienie Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2025 roku, I USK 27/25).
Pojęcie „osoby bliskiej rolnikowi” jest stosowane przy dokonywaniu oceny, czy dana osoba ma status „domownika” uprawnionego do wliczenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym do stażu pracy. Jak bowiem wskazano wyżej, do stażu pracy podlegają wliczeniu m.in. przypadające po 31 grudnia 1982 roku okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.
Od 1 stycznia 1983 roku do 31 grudnia 1990 roku, zgodnie z art. 2 pkt 2 nieobowiązującej już obecnie Ustawy z 14 grudnia 1982 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, przez domownika rozumiało się członków rodziny rolnika i inne osoby pracujące w gospodarstwie rolnym, jeżeli pozostawały we wspólnym gospodarstwie domowym z rolnikiem, ukończyły 16 lat, nie podlegały obowiązkowi ubezpieczenia na podstawie innych przepisów, a ponadto praca w gospodarstwie rolnym stanowiła ich główne źródło utrzymania.
Natomiast od 1 stycznia 1991 roku, zgodnie z art. 6 pkt 2 Ustawy z 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników, za domownika uważa się osobę bliską rolnikowi, która:
- ukończyła 16 lat,
- pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie,
- stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.
Sąd Apelacyjny w Lublinie – III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w wyroku z 9 czerwca 2021 roku (III AUa 267/20), wskazał, że za osoby bliskie rolnikowi w rozumieniu art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zwykło się uznawać osoby mające z rolnikiem takie więzi osobiste (rodzinne lub quasirodzinne), które wyjaśniają przyczynę wykonywania pracy na rachunek rolnika bez wynagrodzenia z tego tytułu. Przeważnie są to zatem osoby zaliczane do członków najbliższej rodziny rolnika, czyli zstępni i ich współmałżonkowie, wstępni oraz rodzeństwo, ewentualnie dalsi członkowie rodziny, powinowaci lub konkubenci, o ile łączą ich z rolnikiem bliskie więzy i prowadzą oni z rolnikiem wspólne gospodarstwo domowe.
Czym jest stała praca w gospodarstwie rolnym?
Największe trudności w ustaleniu, czy dana osoba pracowała w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika, dotyczą trzeciej z wyżej wymienionych przesłanek, jaką jest stałość pracy w takim gospodarstwie.
W orzecznictwie wskazuje się, że charakter pomocy udzielanej rolnikowi przez bliską mu osobę należy analizować indywidualnie, a tym samym na tle okoliczności konkretnej sprawy oceniać, czy pomoc taką można uznać za „stałą pracę” w celu uzyskania omawianych uprawnień pracowniczych. Aby uznać, że praca w gospodarstwie rolnym miała charakter stały, nie wystarczy jedynie ustalenie, że osoba bliska rolnikowi wykonywała jakiekolwiek prace związane z prowadzoną produkcją rolną. Stała praca w szczególności wymaga dyspozycyjności (na co wskazuje przesłanka stałości), co jest np. wątpliwe w odniesieniu do uczniów szkół dziennych i wymaga wykazania szczególnych okoliczności związanych ze stosunkami rodzinnymi i rodzajem gospodarstwa. Nie ma żadnych racjonalnych przesłanek do przyjmowania, że każde prace wykonywane w gospodarstwie rolnym należy uznawać za stałą pracę w takim gospodarstwie. Byłoby to nadmierne uprzywilejowanie osób świadczących jakąkolwiek pomoc w gospodarstwie rolnym w stosunku do pracowników. W warunkach wiejskich dzieci rolnika na ogół pomagają rodzicom czy dziadkom w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Nie oznacza to jednak, że każde z nich może w przyszłości skorzystać z omawianego przywileju.
Zakres pomocy świadczonej na rzecz rolnika nie może być zatem obojętny dla oceny, czy pomoc ta może być uznana za stałą pracę w gospodarstwie rolnym. Drobne czynności, systematycznie wykonywane w ramach rodzinnego podziału obowiązków oraz inne, ale świadczone okazjonalnie nie podlegają takiej kwalifikacji. O stałej pracy można mówić tylko wtedy, gdy pomoc na rzecz rolnika była świadczona w rozmiarach istotnych dla funkcjonowania gospodarstwa. Tym samym przy ustaleniu stażu pracowniczego nie można uwzględniać każdej pomocy udzielanej rolnikowi prowadzącemu gospodarstwo rolne. Zaliczeniu podlega tylko praca stała o istotnym znaczeniu dla działalności prowadzonej przez rolnika (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 listopada 2025 roku, III OSK 2570/22).
Jednocześnie wskazuje się również, że „stałej pracy” nie należy utożsamiać z koniecznością nieustannego wykonywania prac w gospodarstwie rolnym przez cały czas. Istota działań domownika, który nie prowadzi zawodowej działalności rolniczej na własny rachunek, sprowadza się do pomocy rolnikowi w prowadzeniu gospodarstwa, czyli wykonywania prac wskazanych mu przez rolnika, leżących w zakresie jego decyzji gospodarczych.
Domownik nie musi pracować w takim samym wymiarze godzinowym jak rolnik. Wystarczające do uznania pracy domownika w gospodarstwie rolnym za pracę stałą jest zatem wykonywanie w jej przebiegu wszystkich niezbędnych zabiegów agrotechnicznych związanych z prowadzoną produkcją w rozmiarze dyktowanym potrzebami i terminami tych prac oraz używaniem sprzętu ułatwiającego te prace.
Aby ustalić, czy w danej sprawie osoba bliska rolnikowi faktycznie wykonywała pracę stałą w gospodarstwie rolnym, należy przeanalizować przebieg pracy w gospodarstwie, określić, jaki był charakter gospodarstwa, ile osób faktycznie świadczyło w nim pomoc na rzecz rolnika oraz jakie konkretnie czynności w gospodarstwie wykonywał wnioskodawca, a także czy wykonywana praca była istotna dla funkcjonowania gospodarstwa rolnego.
Ponadto „stała praca” wymaga pewnego nastawienia psychicznego polegającego na wiązaniu się na określony czas z gospodarstwem rolnym. Pojmowana w ten sposób cecha stałości świadczy o istotnym znaczeniu nastawienia samego domownika do świadczenia na stałe pracy w gospodarstwie rolnym i odpowiadającej temu nastawieniu – niezmiennej możliwości skorzystania z jego pracy przez rolnika prowadzącego gospodarstwo. Stałość pracy w gospodarstwie rolnym wiąże się również z przydzieleniem pewnych zadań. Takie zlecenie oparte jest na zaufaniu do domownika, umożliwiającym rolnikowi zajęcie się w tym samym czasie innymi pracami, mając pewność, że domownik wykona powierzone prace. Pomiędzy domownikiem a rolnikiem wytwarza się więź podobna do relacji powstałych w wyniku podjęcia zatrudnienia przez pracownika. Bez pomocy domownika rolnik musiałby zatrudnić inną osobę dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2020 roku, I OSK 2040/18).
Przykład 2.
Pracownik złożył wniosek o wliczenie do stażu pracy okresu wykonywania pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika. Jednak we wskazanym we wniosku okresie był on uczniem liceum ogólnokształcącego, a realizacja obowiązku szkolnego wraz z dojazdami do szkoły zajmowała mu znaczną część każdego dnia. Brakowało zatem podstaw do przyjęcia tezy, iż pracownik, będący w wieku rozwojowym, mógł udźwignąć ciężar nauki w szkole, nauki poza szkołą, dojazdów i pracy w gospodarstwie rolnym przez wiele lat. To prowadzi do wniosku, że świadczoną przez pracownika pomoc należy odczytywać w kategorii zwyczajowej pomocy rodzinnej w gospodarstwie rolnym, a nie pracy stałej.
Jak wynika z powyższego, pojęcie „osoby bliskiej rolnikowi” nie zostało w przepisach prawa dookreślone. Jego znaczenie odpowiada w zasadzie intuicyjnemu rozumieniu bliskiej relacji międzyludzkiej, niekoniecznie sformalizowanej. Z kolei przy ustalaniu, czy w danym przypadku mamy do czynienia z „osobą bliską rolnikowi” będącą domownikiem, szczególnej wnikliwości wymaga stwierdzenie, czy taka osoba stale pracowała w gospodarstwie rolnym, co jest koniecznym warunkiem zaliczenia tej pracy do stażu pracowniczego.
