Od 2026 roku weszły w życie zmiany w przepisach określających prawa i obowiązki przedsiębiorców w zakresie kontroli działalności gospodarczej. Wspomniane modyfikacje wynikające z ustawy deregulacyjnej mają m.in. doprowadzić do skrócenia czasu kontroli i uzależnienia ich liczby od kategorii ryzyka. Więcej na ten temat tego jak powinna wyglądać kontrola działalności gospodarczej w 2026 roku piszemy w tym artykule.
Kontrola działalności gospodarczej – znowelizowane przepisy oraz podstawa prawna zmian
Przepisy określające zasady przeprowadzania kontroli działalności gospodarczej, które zostały znowelizowane, są zawarte w Ustawie z 6 marca 2018 roku – Prawo przedsiębiorców (dalej: ustawa).
Zmiany w powyższym akcie prawnym wynikają z kolei z Ustawy z 21 maja 2025 roku o zmianie niektórych ustaw w celu deregulacji prawa gospodarczego i administracyjnego oraz doskonalenia zasad opracowywania prawa gospodarczego (dalej: ustawa deregulacyjna).
Korekty legislacyjne wynikające z ustawy deregulacyjnej weszły w życie odpowiednio: 13 lipca 2025 roku i 1 stycznia 2026 roku.
Okresowa analiza prawdopodobieństwa naruszenia prawa oraz kategorie ryzyka
1 stycznia 2026 roku weszły w życie zmiany w art. 47 ustawy określające zasady dokonania okresowej analizy prawdopodobieństwa naruszenia prawa w powiązaniu z informacją o zasadach umożliwiających przypisanie przedsiębiorców do właściwej dla nich kategorii ryzyka. Informacja taka będzie publikowana przez organ kontroli w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP).
Zgodnie z art. 47 ust. 1 ustawy kontrole przeprowadza się zgodnie z okresowym planem po uprzednim dokonaniu okresowej analizy prawdopodobieństwa naruszenia prawa w ramach wykonywania działalności gospodarczej (tzw. kontrole planowe). Analiza obejmuje identyfikację obszarów podmiotowych i przedmiotowych, w których ryzyko naruszenia przepisów jest największe. Na podstawie wyników analizy określa się zasady umożliwiające przypisanie przedsiębiorców do jednej z następujących kategorii ryzyka: niskie, średnie, wysokie. Sposób przeprowadzenia analizy określa organ kontroli lub organ nadrzędny.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) realizuje obowiązek wskazany w art. 47 ust. 1a ustawy w ciągu 6 miesięcy od momentu przyjęcia kolejnej okresowej analizy prawdopodobieństwa naruszenia prawa w ramach wykonywania działalności gospodarczej zastępującej dotychczasową okresową analizę.
Należy jednocześnie podkreślić, że ww. przepisy art. 47 ust. 1 i 1a ustawy nie mają zastosowania do kontroli:
jeżeli gdy organ kontroli poweźmie uzasadnione podejrzenie:
zagrożenia życia lub zdrowia,
popełnienia przestępstwa lub wykroczenia,
popełnienia przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego,
innego naruszenia prawnego zakazu lub niedopełnienia prawnego obowiązku
– w wyniku wykonywania działalności gospodarczej objętej kontrolą;
działalności przedsiębiorców w zakresie objętym nadzorem, o którym mowa w art. 1 ust. 2 Ustawy z 21 lipca 2006 roku o nadzorze nad rynkiem finansowym;
jeśli jest ona niezbędna do sprawdzenia wykonania zaleceń pokontrolnych organu, wykonania decyzji lub postanowień nakazujących usunięcie naruszeń prawa, w związku z przeprowadzoną kontrolą, albo do sprawdzenia wykonania wezwania, o którym mowa w art. 21a ust. 1 ustawy, zobowiązania określonego w art. 21a ust. 2 ustawy lub weryfikacji powiadomienia wskazanego w art. 21a ust. 5 lub 6 ustawy.
Ponadto przepisu art. 47 ust. 1a ustawy (publikacja przez organ kontroli w BIP informacji o zasadach umożliwiających przypisanie przedsiębiorców do właściwej dla nich kategorii ryzyka, na podstawie dotychczasowej okresowej analizy) nie stosuje się do:
kontroli działalności gospodarczej podlegającej koncesjonowaniu,
kontroli i analiz będących we właściwości organów Krajowej Administracji Skarbowej,
kontroli działalności gospodarczej w obszarach, w których udostępnienie informacji o zasadach umożliwiających przypisanie przedsiębiorców do właściwej dla nich kategorii ryzyka mogłoby stwarzać zagrożenie dla bezpieczeństwa, porządku publicznego, życia lub zdrowia ludzkiego, w tym w obszarach związanych z zapewnieniem prawidłowego funkcjonowania infrastruktury krytycznej lub realizacją przez przedsiębiorców zadań na rzecz państwowych służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo i porządek publiczny,
kontroli prowadzonej na podstawie Ustawy z 6 września 2001 roku o transporcie drogowym.
Czas trwania wszystkich kontroli u przedsiębiorcy w roku kalendarzowym
W ramach ustawy deregulacyjnej skrócono czas trwania kontroli w ciągu roku kalendarzowego u mikroprzedsiębiorcy – z 12 do 6 dni.
Obecnie, stosownie do treści art. 55 ust. 1 ustawy, czas trwania wszystkich kontroli organu kontroli u przedsiębiorcy w jednym roku kalendarzowym nie może przekraczać w odniesieniu do:
mikroprzedsiębiorców – 6 dni roboczych;
małych przedsiębiorców – 18 dni roboczych;
średnich przedsiębiorców – 24 dni roboczych;
pozostałych przedsiębiorców – 48 dni roboczych.
Przepisu art. 55 ust. 1 ustawy o maksymalnym czasie trwania wszystkich kontroli w roku kalendarzowym nie stosuje się, jeżeli:
ratyfikowane umowy międzynarodowe albo bezpośrednio stosowane przepisy prawa Unii Europejskiej (UE) stanowią inaczej,
przeprowadzenie kontroli jest niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia, przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia,
przeprowadzenie kontroli jest uzasadnione bezpośrednim zagrożeniem życia, zdrowia lub środowiska,
kontrola jest prowadzona w toku postępowania prowadzonego na podstawie przepisów Ustawy z 16 lutego 2007 roku o ochronie konkurencji i konsumentów,
kontrola jest prowadzona na podstawie art. 23b lub art. 23r ust. 1 Ustawy z 10 kwietnia 1997 roku – Prawo energetyczne,
kontrola dotyczy zasadności dokonania zwrotu podatku od towarów i usług przed dokonaniem tego zwrotu,
przeprowadzenie kontroli jest realizacją obowiązków wynikających z przepisów prawa UE o ochronie konkurencji lub przepisów prawa UE w zakresie ochrony interesów finansowych UE,
kontrola dotyczy podmiotów, którym na mocy odrębnych przepisów właściwy organ wydał decyzję o uznaniu prawidłowości wyboru i stosowania metody ustalania ceny transakcyjnej między podmiotami powiązanymi – w zakresie związanym z wykonaniem tej decyzji,
kontrola dotyczy zasadności dokonania zwrotu podatku od towarów i usług na podstawie przepisów o zwrocie osobom fizycznym niektórych wydatków związanych z budownictwem mieszkaniowym,
kontrola dotyczy zasadności dokonania zwrotu podatku od towarów i usług na podstawie przepisów o zwrocie osobom fizycznym niektórych wydatków poniesionych w związku z budową pierwszego własnego mieszkania,
kontrola jest kontrolą amerykańskich rachunków raportowanych uregulowaną w Ustawie z 9 października 2015 roku o wykonywaniu Umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki w sprawie poprawy wypełniania międzynarodowych obowiązków podatkowych oraz wdrożenia ustawodawstwa FATCA.
Ustawa przewiduje – na zasadzie wyjątku – możliwość przedłużenia czasu kontroli. W odniesieniu do mikroprzedsiębiorców ustawa deregulacyjna wprowadziła szczególną regulację w tym zakresie (art. 55 ust. 6a ustawy).
Przykład 1.
Organ kontrolny przeprowadza czynności kontrolne u mikroprzedsiębiorcy. Okazało się jednak, że konieczne jest przedłużenie kontroli w celu dokończenia gromadzenia dokumentacji i jej analizy, a także sporządzenia protokołu. Takie przedłużenie jest dopuszczalne w świetle obowiązujących przepisów, a wymienione czynności mogą być realizowane w siedzibie organu lub zdalnie, bez zgody przedsiębiorcy. Należy jednak pamiętać, że czas trwania kontroli po przedłużeniu nie może przekroczyć dwukrotności 6-dniowego limitu przewidzianego dla mikroprzedsiębiorcy w jednym roku kalendarzowym.
Częstotliwość przeprowadzania kontroli planowych przedsiębiorcy
Kolejną zmianą wprowadzoną na mocy ustawy deregulacyjnej jest określenie częstotliwości przeprowadzania kontroli w zależności od kategorii ryzyka, do jakiej został przypisany dany przedsiębiorca.
Zgodnie z brzmieniem nowego art. 55a ust. 1 ustawy organ kontroli może przeprowadzić kontrolę planową przedsiębiorcy, który został przypisany do jednej z kategorii ryzyka określonych w art. 47 ust. 1 ustawy, w przypadku:
niskiego ryzyka – nie częściej niż raz w ciągu 5 lat;
średniego ryzyka – nie częściej niż raz w ciągu 3 lat;
wysokiego ryzyka – tak często, jak to jest konieczne dla zapewnienia skutecznego stosowania odpowiednich przepisów, z uwzględnieniem wysokiego ryzyka wystąpienia nieprawidłowości oraz środków niezbędnych do jego ograniczania.
Przytoczonego przepisu nie stosuje się jednak:
w przypadkach, gdy ratyfikowane umowy międzynarodowe albo bezpośrednio stosowane przepisy prawa UE, albo przepisy odrębne określają inaczej częstotliwość przeprowadzania kontroli,
do kontroli i analiz będących we właściwości organów Krajowej Administracji Skarbowej,
do kontroli prowadzonych na podstawie Ustawy z 25 sierpnia 2006 roku o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw.
Przykład 2.
Organ kontroli prowadzi czynności kontrolne u podmiotu niebędącego mikroprzedsiębiorcą ani małym przedsiębiorcą, który posiada kilkanaście wyodrębnionych jednostek organizacyjnych. W takiej sytuacji organ – mimo wyczerpania limitu częstotliwości kontroli wynikającego z art. 55a ust. 1 ustawy w danej części przedsiębiorstwa – może skontrolować inną jego jednostkę, o ile limit przypisany do tej konkretnej lokalizacji nie został jeszcze wykorzystany.
Wyłączenie stosowania przepisów do kontroli działalności w zakresie objętym nadzorem weterynaryjnym
Należy podkreślić, że nowo wprowadzonych w ustawie dotychczas omówionych przepisów nie stosuje się do działalności gospodarczej w zakresie objętym nadzorem weterynaryjnym na podstawie:
Ustawy z 29 stycznia 2004 roku o Inspekcji Weterynaryjnej,
Ustawy z 21 sierpnia 1997 roku o ochronie zwierząt,
Ustawy z 6 września 2001 roku – Prawo farmaceutyczne,
Ustawy z 11 marca 2004 roku o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt,
Ustawy z 16 grudnia 2005 roku o produktach pochodzenia zwierzęcego,
Ustawy z 22 lipca 2006 roku o paszach,
Ustawy z 15 stycznia 2015 roku o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych lub edukacyjnych.
Podsumowanie
1 stycznia 2026 roku wchodzą w życie zmiany, które przewidują dokonanie okresowej analizy prawdopodobieństwa naruszenia prawa w powiązaniu z informacją o zasadach umożliwiających przypisanie przedsiębiorców do właściwej dla nich kategorii ryzyka. W drodze ustawy deregulacyjnej skrócono także czas trwania kontroli w ciągu roku kalendarzowego u mikroprzedsiębiorcy – z 12 do 6 dni. Możliwość przedłużenia czasu kontroli będzie dopuszczalna wyjątkowo. Nowe rozwiązania zakładają ponadto określenie częstotliwości przeprowadzania kontroli w zależności od kategorii ryzyka, do jakiej został przypisany dany przedsiębiorca.
