Spłata kredytu wspólnego małżonków środkami z majątku osobistego jednego z nich to częsta sytuacja, która rodzi pytania o konsekwencje podatkowe. Wyjaśniamy, czy takie działanie jest traktowane jako darowizna i czy podlega opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych (PCC).
Wspólne zobowiązanie kredytowe małżonków
Zgodnie z art. 69 Ustawy z 29 sierpnia 1997 roku – Prawo bankowe: przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu.
Do ustawowych wymogów treści należy m.in. określenie zasad i terminu spłaty, wysokości oprocentowania i warunków jego zmiany, warunków rozwiązania umowy. W przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu bank może wypowiedzieć umowę. Istotną cechą tej umowy jest jej charakter wzajemny w rozumieniu art. 478 § 2 Ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (dalej: kc).
Ekwiwalentem świadczenia banku, polegającego na oddaniu do dyspozycji na czas oznaczony określonej kwoty pieniężnej, jest zapłata odsetek i prowizji, niezależna od obowiązku zwrotu wykorzystanego kredytu. Ten rodzaj i zakres ekwiwalentu przesądza również o odpłatnym charakterze umowy kredytu. Ma ona również charakter terminowy, gdyż zawsze zawiera się ją na czas określony.
Następnie wskażmy, że stosownie do art. 366 § 1 kc: kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (solidarność dłużników).
W myśl natomiast art. 366 § 2 tego przepisu: aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela, wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani.
Z istoty solidarnej odpowiedzialności dłużników wynika więc, że aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani. Każdy z dłużników solidarnych odpowiada za całość długu, a nie tylko część, jaką można by mu przypisać, np. poprzez równy podział kwoty długu pomiędzy zobowiązanych.
Spłata kredytu wspólnego małżonków a podatek PCC
Przepis art. 1 ust. 1 Ustawy z 9 września 2000 roku o podatku od czynności cywilnoprawnych (dalej: ustawa o PCC) zawiera zamknięty katalog czynności podlegających opodatkowaniu tym podatkiem. Zgodnie z nim temu podatkowi podlegają następujące czynności cywilnoprawne:
- umowy sprzedaży oraz zamiany rzeczy i praw majątkowych,
- umowy pożyczki pieniędzy lub rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku,
- (uchylona)
- umowy darowizny – w części dotyczącej przejęcia przez obdarowanego długów i ciężarów albo zobowiązań darczyńcy,
- umowy dożywocia,
- umowy o dział spadku oraz umowy o zniesienie współwłasności - w części dotyczącej spłat lub dopłat,
- (uchylona)
- ustanowienie hipoteki,
- ustanowienie odpłatnego użytkowania, w tym nieprawidłowego, oraz odpłatnej służebności,
- umowy depozytu nieprawidłowego,
- umowy spółki.
W myśl art. 1 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o PCC podatkowi od czynności cywilnoprawnych podlegają:
- zmiany umów wymienionych w pkt 1, jeżeli powodują one podwyższenie podstawy opodatkowania podatkiem od czynności cywilnoprawnych, z zastrzeżeniem ust. 3 pkt 4;
- orzeczenia sądów, w tym również polubownych, oraz ugody, jeżeli wywołują one takie same skutki prawne, jak czynności cywilnoprawne wymienione w pkt 1 lub 2.
Ustawodawca wprowadził zasadę enumeratywnego określenia czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem PCC. W związku z powyższym tylko czynności (umowy), które zostały wymienione w ustawie, są nim objęte. O podleganiu danej czynności opodatkowaniu tym podatkiem decyduje jej treść (elementy przedmiotowo istotne), a nie nazwa.
Decydujące znaczenie dla powstania obowiązku w PCC ma to, jak strony faktycznie ułożyły swoje relacje w umowie. O opodatkowaniu przesądza realny zakres praw i obowiązków przyjętych przez strony, bo to ich prawna natura pozwala określić, czy dana czynność podlega ustawie.
Precyzyjne zdefiniowanie zakresu przedmiotowego niesie ze sobą konkretne skutki prawne. Ustawodawca, wprowadzając zamknięty katalog czynności podlegających opodatkowaniu, wykluczył z tego obowiązku wszelkie inne działania, których wprost nie wymieniono w przepisie. W konsekwencji czynności spoza ustawowego katalogu pozostają nieopodatkowane, nawet jeśli ich efekty ekonomiczne są identyczne lub podobne do rezultatów czynności w nim wskazanych.
Zgodnie z art. 4 pkt 3 ustawy o PCC obowiązek podatkowy, z zastrzeżeniem art. 5, ciąży przy umowie darowizny – na obdarowanym. W myśl art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy o PCC podstawę opodatkowania stanowi w tym przypadku wartość długów i ciężarów albo zobowiązań przejętych przez obdarowanego.
Opodatkowanie PCC występuje w przypadku darowizny tylko wtedy, gdy obdarowany przejmuje długi, ciężary lub inne zobowiązania darczyńcy bezpośrednio na mocy odpowiedniej umowy.
Należy przy tym zauważyć, że przejęcie takich obciążeń nie stanowi niezbędnego elementu konstrukcyjnego samej darowizny. W związku z tym obowiązek podatkowy dotyczy wyłącznie tych długów i zobowiązań, które są funkcjonalnie powiązane z przekazywanym majątkiem i przechodzą na obdarowanego w wyniku zawartego porozumienia.
Co istotne, spłata zobowiązania solidarnego nie jest tożsama z darowizną. Jeśli jedna ze stron takiego zobowiązania spłaca całość należności, chcąc po prostu uwolnić się od ciężaru zadłużenia, a jej celem nie jest obdarowanie pozostałych stron, to sam fakt zapłaty nie stanowi darowizny. W takiej sytuacji dłużnik solidarny spłaca bowiem własne zobowiązania, a nie dług innej osoby.
Należy zatem wskazać, że opisany przypadek spłaty zadłużenia nie generuje obowiązku w podatku PCC po stronie małżonków. Okoliczność taka nie została bowiem wymieniona w zamkniętym katalogu czynności opodatkowanych określonych w art. 1 ust. 1 ustawy o PCC.
Przy analizie, czy dane zdarzenie wiąże się z obowiązkiem zapłaty podatku PCC, trzeba pamiętać, że opodatkowaniu podlegają wyłącznie czynności wymienione w art. 1 ust. 1 ustawy o PCC. Jeżeli dany przypadek nie mieści się w tym konkretnym wykazie, to obowiązek podatkowy po prostu nie powstaje.
