Poradnik Przedsiębiorcy

Odpowiedzialność członka rodziny podatnika za zaległości podatkowe

Podmiotem odpowiedzialnym za zapłatę podatku jest podatnik. Jednakże w pewnych okolicznościach również osoby trzecie mogą zostać pociągnięte do solidarnej odpowiedzialności. Takim przykładem jest tutaj odpowiedzialność członka rodziny podatnika. Postaramy się przybliżyć tę tematykę w poniższym artykule.

Odpowiedzialność podatkowa członka rodziny podatnika

Przepisem, który będziemy analizować, jest art. 111 Ordynacji podatkowej. Możemy tam przeczytać, że członek rodziny podatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z podatnikiem prowadzącym działalność gospodarczą za zaległości podatkowe wynikające z tej działalności i powstałe w okresie, w którym stale współdziałał z podatnikiem w jej wykonywaniu, osiągając korzyści z prowadzonej przez niego działalności.

Z powyższego przepisu możemy zatem wyprowadzić kilka istotnych warunków, które muszą być spełnione, aby można było mówić o odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe podatnika:

  1. Dotyczy ona członków rodziny, czyli zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz pozostającą z podatnikiem w faktycznym pożyciu;
  2. Dotyczy jedynie zaległości podatnika wynikających z prowadzonej działalności gospodarczej;
  3. Członek rodziny podatnika stale współdziałał z podatnikiem w prowadzeniu działalności gospodarczej, z którą związane są zaległości;
  4. Członek rodziny osiągał korzyści z działalności prowadzonej z podatnikiem.

W rezultacie członek rodziny podatnika nie będzie odpowiadał za zaległości podatkowe powstałe z tytułu odpłatnego zbycia nieruchomości czy też odpłatnego zbycia kapitałów pieniężnych.

Podobnie też członek rodziny nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności w sytuacji, gdy nie współdziałał w prowadzeniu działalności oraz nie osiągał z tego tytułu korzyści.

Jasna wydaje się przesłanka uzyskania korzyści z działalności prowadzonej przez podatnika. W tym miejscu warto wskazać, że będzie to zarówno korzyść w postaci konkretnego przysporzenia majątkowego, jak i zaoszczędzenia wydatku (np. z uwagi na możliwość darmowego zamieszkiwania).

Natomiast lepszego wyjaśnienia wymaga przesłanka „stałego współdziałania”.

Chociaż Ordynacja podatkowa nie wyjaśnia tego zwrotu, to można wskazać, że chodzi tu o faktyczną pomoc, która jednak nie jest ujęta w ramach żadnej umowy (umowy o pracę czy umowy cywilnoprawnej). Naturalnie musi to być współdziałanie o charakterze stałym i nie chodzi tutaj jedynie o dorywczą pomoc.

Ordynacja podatkowa wprowadza wiele warunków, które muszą zostać spełnione, aby można było orzec o odpowiedzialności członka rodziny za zaległości podatnika. W praktyce zatem nie jest to sytuacja zbyt częsta.

Orzeczenie o odpowiedzialności członka rodziny podatnika

Załóżmy jednak, że wszystkie powyżej wymienione przesłanki są spełnione. W jaki sposób dochodzi do orzeczenia o odpowiedzialności członka rodziny podatnika za zaległości samego podatnika?

Po pierwsze należy wskazać, że w tym zakresie organ podatkowy musi przeprowadzić postępowanie podatkowe oraz wydać decyzję podatkową.

Odpowiedzialność ma charakter solidarny, co oznacza, że członek rodziny podatnika odpowiada całym swoim majątkiem. Przy czym chodzi tutaj o odpowiedzialność za zaległość podatkową. Nie jest zatem możliwe wszczęcie postępowania, zanim zobowiązanie podatkowe nie przekształci się w zaległość podatkową.

Jak już wskazaliśmy, odpowiedzialność dotyczy wyłącznie zaległości związanych z działalnością gospodarczą, czyli może obejmować podatek VAT, akcyzę czy też podatek dochodowy PIT. Może również dotyczyć odpowiedzialności za podatek od nieruchomości.

Warto również wskazać na treść art. 111 § 5 pkt 1 Ordynacji podatkowej, który podaje, że odpowiedzialność członka rodziny podatnika ograniczona jest do wysokości uzyskanych korzyści.

W konsekwencji, chociaż członek rodziny odpowiada całym swoim majątkiem, to jednak jest to odpowiedzialność limitowana. Ponownie należy podkreślić, że chodzi zarówno o materialne korzyści, jak i te, które nie mają pieniężnego wymiaru. W tym zakresie organ podatkowy musi przeprowadzić szczegółowe badanie celem ustalenia, jaka jest kwota uzyskanych korzyści.

Przykład 1. 

Podatnik prowadzi działalność gospodarczą w postaci warsztatu samochodowego. Pomaga mu w tym syn, który w zamian otrzymuje drobne wynagrodzenie, możliwość zamieszkiwania w domu, wyżywienie oraz możliwość korzystania z firmowego samochodu. Pomiędzy ojcem a synem nie została zawarta żadna umowa o pracę czy też umowa zlecenia. Podatnik ma spore zaległości w zakresie podatku VAT. W tym przypadku organ podatkowy może wszcząć postępowanie w sprawie orzeczenia od odpowiedzialności syna za zaległości podatkowe ojca w podatku VAT. Organ podatkowy będzie jednak zobligowany do ustalenia wysokości korzyści, jaką syn otrzymał w związku ze współdziałaniem. Obliczona kwota wyznaczać będzie limit odpowiedzialności.

O odpowiedzialności za zaległości podatkowe podatnika organ podatkowy orzeka w drodze decyzji. Członek rodziny odpowiada solidarnie całym swoim majątkiem do wysokości uzyskanej korzyści.

Przypadek wyłączenia odpowiedzialności członka rodziny podatnika

Jak podaje art. 111 § 2 Ordynacji podatkowej, omawiana odpowiedzialność nie dotyczy osób, które w okresie stałego współdziałania z podatnikiem były osobami, wobec których na podatniku ciążył obowiązek alimentacyjny – w zakresie wynikającym z obowiązku alimentacyjnego.

Powyższy przepis stanowi zatem wyjątek od reguły stanowiącej o odpowiedzialności członka rodziny podatnika. Oznacza to, że nawet jeżeli są spełnione wszystkie warunki odpowiedzialności, ale na podatniku ciążył obowiązek alimentacyjny, to organ podatkowy nie może orzec o odpowiedzialności członka rodziny.

Przypomnijmy, że zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny to obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i przede wszystkim obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Zakres pomocy w ramach świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, albo wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego. 

Przykład 2.

Podatnik prowadzi działalność gospodarczą w postaci warsztatu samochodowego. Pomaga mu w tym syn, który w zamian otrzymuje drobne wynagrodzenie, możliwość zamieszkiwania w domu, wyżywienie oraz możliwość korzystania z firmowego samochodu. Syn ma orzeczenie o stopniu niepełnosprawności i nie jest w stanie się samodzielnie utrzymać. W tej sytuacji na ojcu spoczywa obowiązek alimentacyjny polegający na pokrywaniu kosztów utrzymania oraz wychowania syna. To powoduje, że syn nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności za ewentualne zaległości podatkowe ojca z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.

Członek rodziny, wobec którego na podatniku spoczywa obowiązek alimentacyjny, nie może być pociągnięty do odpowiedzialności podatkowej za zaległości podatnika.
Mając powyższe rozważania na uwadze, podkreślić należy, że możliwa jest sytuacja, w której członek rodziny podatnika odpowiada za zaległości podatkowe tegoż podatnika. Z uwagi jednak na liczne warunki ustawowe oraz istniejące wyłączenia w praktyce bardzo trudno orzec o takiej odpowiedzialności w drodze decyzji.