W sytuacji, gdy dochodzi do wyrządzenia szkody, naturalnym uprawnieniem poszkodowanego jest możliwość domagania się odszkodowania. Jednakże, nawet przy bezspornej winie sprawcy, wysokość rekompensaty może zostać obniżona. Dzieje się tak, gdy występuje przyczynienie się do szkody ze strony samego poszkodowanego. Warto jednak wiedzieć, że nie zawsze prowadzi to do automatycznego zmniejszenia świadczenia. Ostateczna decyzja należy do sądu, który ocenia wszystkie okoliczności sprawy. Jakie zasady obowiązują w tym zakresie i jak sądy interpretują przepisy Kodeksu cywilnego?
Odszkodowanie – zarówno przy odpowiedzialności kontraktowej, jak i deliktowej
Odszkodowanie w prawie cywilnym ma charakter uniwersalny. Zawsze tam, gdzie wystąpi szkoda – bez względu na to, czy chodzi o uszczerbek na zdrowiu (np. koszty leczenia), czy też stratę w majątku (np. zniszczenie mienia, utrata zarobków) – pojawia się również prawo do żądania wypłaty odszkodowania.
Nie ma znaczenia, czy mówimy tu o odpowiedzialności deliktowej, czy też kontraktowej. Szkody wynikające zarówno z czynów niedozwolonych (naruszenie ogólnych obowiązków prawnych), jak i z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, naprawia się odszkodowaniem.
Aby jednak można było domagać się rekompensaty, musi zaistnieć wina osoby, która ponosi odpowiedzialność w danej sytuacji oraz związek przyczynowy między zdarzeniem i powstaniem szkody.
W prostych słowach – odszkodowanie to środki finansowe wypłacane przez sprawcę na pokrycie konkretnych, wymiernych strat osoby pokrzywdzonej (np. po wypadku czy wadliwym wykonaniu umowy). Jej głównym celem jest „przywrócenie” stanu pierwotnego poprzez wypłacenie pieniędzy w wysokości proporcjonalnej do wyrządzonej szkody.
Należy przy tym brać pod uwagę możliwość przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody. W takim wypadku sąd może adekwatnie obniżyć zasądzoną rekompensatę. Często jednak instytucja ta traktowana jako automatyczna podstawa do obniżenia należnego świadczenia. Nie jest to jednak prawidłowe rozumowanie, mianowicie nie każde przyczynienie się poszkodowanego musi skutkować zmniejszeniem odszkodowania.
Instytucja przyczynienia się do szkody w prawie cywilnym
Przepisem regulującym omawianą instytucję „przyczynienia się do szkody” jest art. 362 Ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (dalej: kc), zgodnie z którym: „jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron”.
Przyczynienie się do szkody oznacza zatem takie zachowanie poszkodowanego, które pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z powstaniem szkody lub z jej zwiększeniem. Może ono przybrać postać:
- działania, np. naruszenia zasad bezpieczeństwa ruchu drogowego,
- zaniechania, np. brak reakcji w sytuacji zagrożenia.
Co istotne, przyczynienie się do szkody nie musi wcale polegać na bezprawnym działaniu poszkodowanego. Wystarczy obiektywna nieprawidłowość działania lub jego zaniechania w kontekście zasad zachowania ostrożności w danych okolicznościach. Wbrew temu, co często słyszy się w mediach, wina poszkodowanego nie jest konieczną przesłanką przyczynienia się. Wina ma znaczenie jedynie na etapie miarkowania odszkodowania, a nie przy ustalaniu samego faktu przyczynienia się.
Jak rozumieć pojęcie „przyczynienia się do szkody”?
Omawiany przepis kc nie wskazuje, jak należy rozumieć pojęcie „przyczynienia się do szkody”, stąd też musimy opierać się na stanowiskach sądów. Orzecznictwo wykształciło cztery zasadnicze sposoby rozumienia tego pojęcia. Najstarszy z nich zakłada, że przyczynieniem się jest każde zachowanie poszkodowanego, które pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym ze szkodą, za którą odpowiada inna osoba. W tym ujęciu decydujące znaczenie ma sam związek przyczynowy, niezależnie od oceny zachowania poszkodowanego.
Później pojawiły się nieco odmienne poglądy. Jednym z nich był ten, zgodnie z którym przyczynieniem się jest jedynie takie zachowanie poszkodowanego, które można uznać za obiektywnie naganne. Nie chodzi tu jednak o bezprawność w ścisłym sensie, działanie poszkodowanego nie musi być uznane za wykroczenie lub przestępstwo.
Istnieją również głosy bardziej restrykcyjne, według których obniżenie odszkodowania jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy poszkodowanemu można przypisać subiektywną winę. W tym ujęciu samo obiektywnie nieprawidłowe zachowanie nie wystarcza – konieczne jest ustalenie zawinienia.
Ostatni najczęściej podnoszony pogląd wiąże rozumienie przyczynienia się z zasadą odpowiedzialności sprawcy szkody. Jeżeli sprawca odpowiada na zasadzie winy, przyczynienie się zachodzi tylko wtedy, gdy także poszkodowanemu można przypisać zawinione działanie. Natomiast przy odpowiedzialności opartej na zasadzie ryzyka ustalenie winy po stronie poszkodowanego nie jest konieczne.
Mamy tutaj sporą rozbieżność, jednak wszystkie te koncepcje prócz pierwszej wskazują na jeden wspólny element – uznają one, iż sam adekwatny związek przyczynowy pomiędzy zachowaniem poszkodowanego a szkodą nie wystarcza do zastosowania art. 362 kc. Sąd Najwyższy, łącząc wszystkie powyższe koncepcje, wskazał, że instytucja przyczynienia się do szkody ma charakter ogólny i znajduje zastosowanie niezależnie od podstawy odpowiedzialności sprawcy. Ocena stopnia winy obu stron ma znaczenie jedynie wówczas, gdy odpowiedzialność oparta jest na zasadzie winy. Sama konstrukcja przyczynienia się opiera się natomiast na związku przyczynowym, a dopiero skutki tego przyczynienia – w postaci ewentualnego zmniejszenia odszkodowania – zależą od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy. (por. wyrok Sądu Najwyższego z 6 listopada 2014 roku, II CSK 42/14).
Można tutaj podać następujące przykłady:
- Osoba przekraczająca jezdnię w miejscu wyznaczonym z reguły nie przyczynia się do szkody powstałej wskutek potrącenia jej przez samochód. (por. I CKN 1326/99);
- Zgoda na jazdę samochodem z kierującym, który jest w stanie nietrzeźwości, jest równoznaczna z przyczynieniem się do powstania szkody w stopniu znacznym. (por. I CSK 213/16).
- Zmniejszenie przez sąd drugiej instancji obowiązku naprawienia szkody ze względu na to, że powód przyczynił się do powstania choroby nowotworowej krtani przez nałogowe palenie papierosów, nie stanowi naruszenia art. 362 kc. (por. II UKN 174/98).
Przyczynienie się do szkody – czy zawsze skutkuje zmniejszeniem odszkodowania?
Mimo iż w opracowaniach i komentarzach do ustawy znajdziemy jednoznaczne stanowiska, że art. 362 kc został sformułowany kategorycznie i jego stosowanie przez sąd jest obligatoryjne, a nie fakultatywne, to jednak sądy uważają inaczej.
W większości przypadków znajdziemy stanowiska, że przy stosowaniu instytucji przyczynienia się do szkody brak jest automatyzmu. Za przykład weźmy wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 23 stycznia 2025 roku (sygn. akt: I ACa 127/25), w którym wskazano, iż mimo pozornie stanowczego brzmienia art. 362 kc nie zachodzi wcale konieczność każdorazowego zmniejszenia odszkodowania w razie stwierdzenia, stosownie do założeń koncepcji kauzalnej, istnienia adekwatnego związku przyczynowego między zachowaniem się poszkodowanego i powodującym uszczerbek naruszeniem praw lub prawnie chronionych interesów poszkodowanego. Względy, dla których poszkodowany ma otrzymać zmniejszone odszkodowanie, nie są bowiem identyczne z zaostrzoną odpowiedzialnością sprawcy, zwłaszcza w tych przypadkach, gdy skutki zdarzenia mają charakter nieodwracalny. Decyzja o obniżeniu odszkodowania jest wyłącznym uprawnieniem sądu, a rozważenie w sposób zindywidualizowany wszystkich okoliczności in casu – jego powinnością.
Oceny co do zmniejszenia obowiązku naprawienia szkody sąd powinien dokonać, zwłaszcza oceniając winę sprawcy szkody i pokrzywdzonego. Jest to kryterium podstawowe, lecz nie wyłączne. Innymi okolicznościami koniecznymi dla rozważenia są: stopień naruszenia prawnych i pozaprawnych reguł właściwego postępowania, motywy kierujące postępowaniem stron, zakres przyczynienia się poszkodowanego do zaistnienia zdarzenia szkodowego i rodzaj winy, konfrontacja stopnia naruszenia obiektywnych reguł postępowania przez poszkodowanego z zarzutami stawianymi sprawcy szkody, ciężar naruszonych przez sprawcę obowiązków, specyficzne cechy osobiste poszkodowanego, rozmiar i waga uchybień po stronie poszkodowanego itp.
Nie można przy tym na nikim wymusić staranności czy zapobiegliwości we własnych sprawach w takim zakresie, w jakim tego nie nakazują przepisy prawne. Art. 362 kc dotyczący przyczynienia się poszkodowanego do powstania lub zwiększenia szkody zaliczany jest do tzw. prawa sędziowskiego i to sąd na podstawie ustaleń faktycznych i wszystkich okoliczności sprawy ustala, czy do przyczynienia doszło, i podejmuje decyzję, czy ewentualnie pociąga to za sobą konsekwencję zmniejszenia odszkodowania. Nawet w przypadku przyjęcia przyczynienia, sąd nie ma obowiązku zmniejszenia odszkodowania.
Zmniejszenie obowiązku naprawienia szkody – jak wygląda?
Sprawdźmy, jak wygląda kwestia zmniejszenia obowiązku naprawienia szkody, kiedy sąd jednak uzna, że przyczynienie się poszkodowanego miało miejsce i należy zmodyfikować wysokość odszkodowania.
Sąd ma uprawnienie do miarkowania odszkodowania, a więc do rozstrzygnięcia, czy należne świadczenie powinno zostać obniżone, a jeżeli powinno, to w jakim zakresie. Przepis art. 362 kc nie daje jednak podstaw do całkowitego pozbawienia poszkodowanego prawa do odszkodowania. Ewentualne zmniejszenie świadczenia musi być zawsze dostosowane do okoliczności konkretnej sprawy i poprzedzone ustaleniem stopnia przyczynienia się poszkodowanego, przy czym szczególne znaczenie ma porównanie stopnia winy obu stron.
Ustawodawca, wskazując w art. 362 kc kryteria miarkowania, na pierwszym miejscu wymienia stopień winy sprawcy i poszkodowanego. W odniesieniu do poszkodowanego przypisanie winy oznacza możliwość sformułowania zarzutu, że nie zachował się on w sposób wymagany od osoby rozsądnej i należycie starannej. Ocena ta ma charakter obiektywny i odnosi się do powszechnie przyjętych standardów postępowania.
Stopień winy nie jest jednak jedynym elementem branym pod uwagę przy miarkowaniu odszkodowania. Istotne mogą być również inne okoliczności, takie jak:
- zakres naruszenia obiektywnych reguł ostrożności;
- motywy, którymi kierował się poszkodowany, podejmując nieprawidłowe zachowanie;
- całokształt sytuacji faktycznej towarzyszącej zdarzeniu.
O przyczynieniu się do szkody można mówić wówczas, gdy analiza stanu faktycznego prowadzi do wniosku, że bez udziału poszkodowanego szkoda w ogóle by nie powstała albo miałaby mniejszy rozmiar niż ten, który faktycznie wystąpił. Ustalenie, czy zachowanie poszkodowanego stanowiło współprzyczynę szkody pozostającą w normalnym związku przyczynowym, wymaga każdorazowo indywidualnej oceny okoliczności sprawy, dokonanej według kryteriów obiektywnych oraz z uwzględnieniem zasad doświadczenia życiowego.
Polecamy:
