Emerytura jest naturalnym etapem życia zawodowego, jednak nie każdy ma możliwość wypracowania do niej prawa. W nadzwyczajnych sytuacjach rozwiązaniem może być świadczenie wyjątkowe, znane też jako emerytura wyjątkowa. To rzadko stosowana instytucja, wykraczająca poza ogólne zasady systemu ubezpieczeń. Wyjaśniamy, kto może ubiegać się o świadczenie specjalne i jakie kryteria należy spełnić, aby je otrzymać.
Świadczenie wyjątkowe – przesłanki uprawniające do jego otrzymania
Na gruncie Ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a dokładniej w art. 83 przewidziano świadczenia emerytalne i rentowe przyznawane wyjątkowo po spełnieniu wymaganych w tym przepisie kryteriów.
Pojęcie szczególnych okoliczności
Za szczególne okoliczności, z powodu których ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, uznane może zostać wyłącznie zdarzenie bądź stan, które wykluczały jego aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Są to zdarzenia, które w sposób niezawiniony uniemożliwiły ubezpieczonemu spełnienie warunków do otrzymania świadczenia na ogólnych zasadach.
Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 czerwca 2025 roku (sygn. akt: III OSK 234/25): za okoliczność szczególną, z powodu której ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, można uważać tylko takie zdarzenie bądź stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Inaczej mówiąc, gdyby to zdarzenie nie nastąpiło, to ubezpieczony mógłby spełnić w przyszłości warunki do uzyskania renty lub emerytury. Szczególne okoliczności będące przyczyną niespełnienia warunków nabycia prawa do świadczenia to zatem zdarzenia, które w sposób niezawiniony uniemożliwiły ubezpieczonemu spełnienie warunków.
W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 sierpnia 2025 r. (sygn. akt: III OSK 372/25) zauważono ponadto, że: [...] świadczenie w drodze wyjątku przysługuje tylko wtedy gdy ubezpieczony nie nabył prawa do świadczeń w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności (innymi słowy nie mógł wypracować odpowiednio długiego okresu ubezpieczenia), a jednocześnie całkowita niezdolność do pracy uniemożliwia mu podjęcie pracy. Przesłanki te obok pozostałych muszą wystąpić łącznie, a żadna z nich nie jest tożsama z poprzednią. [...] nie chodzi o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Jako szczególną okoliczność rozumieć należy zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.
Czego nie można uznać za szczególne okoliczności warunkujące przyznanie świadczenia wyjątkowego?
Zgodnie z orzecznictwem szczególnymi okolicznościami, które miałyby przemawiać za przyznaniem świadczenia wyjątkowego, nie są m.in.:
- bezrobocie,
- podejmowanie prac dorywczych,
- alkoholizm,
- wykonywanie pracy bez umowy o pracę i odprowadzania składek,
- pobyt w zakładzie karnym,
- poświęcenie się wychowaniu i opiece nad dziećmi,
- prowadzenie działalności gospodarczej bez rejestracji.
Przykład 1.
Pani Marta Kowalska, która właśnie skończyła 60 lat, całe życie pracowała dorywczo lub na umowach, od których pracodawcy nie odprowadzali regularnie składek na ubezpieczenie społeczne. Obecnie ze względu na stan zdrowia jest całkowicie niezdolna do pracy. Pani Marta chciałaby ubiegać się o emeryturę wyjątkową. Czy ma szansę ją otrzymać? Zgodnie z orzecznictwem fakt podejmowania prac dorywczych i świadome rezygnowanie z odprowadzania świadek stanowią przeszkodę w przyznaniu świadczenia wyjątkowego. Pani Marta może złożyć wniosek, ale ostatecznie o nim rozstrzyga Prezes ZUS.
Przesłanka całkowitej niezdolności do pracy
Za osobę należy uznać kogoś, kto całkowicie lub częściowo utracił zdolność do pracy zarobkowej z powodu ograniczenia sprawności organizmu i nic nie wskazuje na to, aby odzyskał zdolność do pracy po przekwalifikowaniu. Za całkowicie niezdolną do pracy będzie uznana osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.
Oceny niezdolności do pracy dokonuje lekarz orzecznik ZUS. Przy ocenie stopnia i przewidywanego okresu niezdolności do pracy oraz rokowania co do odzyskania zdolności do pracy zostają uwzględnione:
- stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji;
- możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej, a także celowość przekwalifikowania zawodowego przy uwzględnieniu rodzaju i charakteru dotychczas wykonywanej pracy, poziomu wykształcenia, wieku i predyspozycji psychofizycznych.
Lekarz orzecznik dokonuje oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia:
- daty powstania niezdolności do pracy,
- trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy,
- związku przyczynowo-skutkowego niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami,
- trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do samodzielnej egzystencji,
- celowości przekwalifikowania zawodowego.
Lekarz orzecznik wydaje orzeczenie o niezdolności do pracy, od którego wnioskodawcy przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia. Sprzeciw wnoszony jest za pośrednictwem jednostki organizacyjnej ZUS właściwej ze względu na miejsce zamieszkania danej osoby. Komisja lekarska, rozpatrując sprzeciw lub zarzut wadliwości, dokonuje oceny niezdolności do pracy i jej stopnia oraz ustalenia okoliczności na podstawie tych samych kryteriów co lekarz orzecznik.
Orzeczenie komisji lekarskiej lub orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu, stanowi podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczenia.
Jak wystąpić o przyznanie świadczenia wyjątkowego?
Aby ubiegać się o przyznanie świadczenia wyjątkowego, trzeba złożyć stosowny wniosek do ZUS. Obecnie wymagane jest przedłożenie oświadczenia ERP-15 – oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej.
- dane wnioskodawcy,
- źródła dochodu,
- informację o sytuacji materialnej najbliższych członków rodziny wnioskodawcy, którzy wspólnie z nim zamieszkują i gospodarują,
- dodatkowe informacje o sytuacji rodzinnej i materialnej członków rodziny wnioskodawcy, a w szczególności dzieci, które nie prowadzą z wnioskodawcą wspólnego gospodarstwa domowego,
- dane o posiadanym majątku nieruchomym, ruchomym i innych prawach majątkowych,
- dodatkowe informacje, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie wniosku.
W oświadczeniu należy zawrzeć informację o liczbie załączników oraz oświadczenie, że dane zawarte we wniosku podane zostały zgodnie z prawdą, co wnioskodawca potwierdza podpisem.
Wysokość świadczenia wyjątkowego z ZUS
Wysokość świadczenia wyjątkowego przyznawanego przez Prezesa ZUS nie może przekraczać wysokości najniższej emerytury (lub renty) przewidzianej w ustawie, czyli kwoty 1878,91 zł.
Świadczenie wyjątkowe z ZUS a świadczenie specjalne przyznawane przez premiera
Należy odróżnić świadczenie wyjątkowe przyznawane w drodze decyzji Prezesa ZUS od świadczenia specjalnego Prezesa Rady Ministrów, które można otrzymać w szczególnie uzasadnionych przypadkach na warunkach i w wysokości innej niż określone w ustawie.
Przykład 2.
Pani Marta Kowalska całe dorosłe życie pracowała bez umowy jako znana piosenkarka, która zasłużyła się kulturze polskiej. Obecnie ma 60 lat i nie chce dalej pracować. Czy ma szansę, aby otrzymać emeryturę? W tej sytuacji pani Marta raczej nie otrzyma emerytury wyjątkowej przyznawanej przez Prezesa ZUS. Może próbować ubiegać się o świadczenie specjalne przyznawane przez premiera.
Świadczenie wyjątkowe dla ubezpieczonych w KRUS
Dodatkowo warto wspomnieć, że w przypadku osób podlegającym ubezpieczeniu w KRUS w art. 55 ust. 1 Ustawy z 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników przewidziano również wyjątkowe świadczenia. Zgodnie z tym artykułem Prezes KRUS może: przyznać emeryturę, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy lub rentę rodzinną rolnikowi lub domownikowi lub członkom rodziny zmarłego rolnika lub domownika, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli zainteresowana osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia.
Nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściowa niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być – przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy – kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Podsumowanie
Podsumowując emerytura wyjątkowa czy odpowiednio renta wyjątkowa przyznawana przez Prezesa ZUS wymaga spełnienia wszystkich przesłanek określonych w ustawie, w tym przesłanki całkowitej niezdolności do pracy. W przypadku świadczenia wyjątkowego na gruncie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników świadczenie może być przyznane wyjątkowo także osobie częściowo niezdolnej do pracy. Zupełnie innym świadczeniem jest świadczenie specjalne przyznawane przez premiera, gdyż je cechuje dowolność i uznaniowość.
