Osobom z niepełnosprawnościami przysługują określone uprawnienia pracownicze zagwarantowane ustawowo. Warunkiem skorzystania z tych praw jest wliczenie danej osoby do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Jak wyglądają procedury w tym zakresie oraz jakie są uprawnienia pracowników z niepełnosprawnościami w kontekście stopnia niepełnosprawności — wyjaśniamy w artykule.
Wliczenie do stanu zatrudnienia a uprawnienia pracowników z niepełnosprawnościami
Osoby z niepełnosprawnościami mogą korzystać ze szczególnych uprawnień pracowniczych, które zostały określone w Ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, zwanej dalej „ustawą”.
Zgodnie z art. 2a ust. 1 ustawy osobę z niepełnosprawnością wlicza się do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych, począwszy od dnia przedstawienia pracodawcy orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność.
Powyższy przepis stosuje się odpowiednio do dokumentów potwierdzających wystąpienie u pracownika choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego, całościowego zaburzenia rozwojowego, epilepsji lub utraty wzroku albo innych ciężkich chorób wymienionych w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 września 1998 roku w sprawie rodzajów schorzeń uzasadniających obniżenie wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych oraz sposobu jego obniżania.
W przepisach ustawy wskazano także sposób postępowania w przypadku przedstawienia pracodawcy kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności.
Przykład 1.
Osoba z niepełnosprawnością przedstawiła pracodawcy kolejne orzeczenie potwierdzające niepełnosprawność. W takiej sytuacji osobę tę wlicza się do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych, począwszy od dnia złożenia wniosku o wydanie orzeczenia, jeżeli z orzeczenia wynika, że w tym okresie osoba ta miała niepełnosprawność, a wniosek o wydanie orzeczenia został złożony nie później niż w dniu następującym po dniu, w którym upłynął termin ważności poprzedniego orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność.
Jednocześnie bez względu na datę złożenia wniosku o wydanie kolejnego orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność, osobę z niepełnosprawnością wlicza się do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych również w okresie do 3 miesięcy poprzedzających dzień przedstawienia pracodawcy kolejnego orzeczenia, jeżeli z treści tego orzeczenia wynika, że w tym okresie osoba ta miała niepełnosprawność.
Stopnie niepełnosprawności
Ustawa określa trzy stopnie niepełnosprawności, które stosuje się do realizacji celów ustawowych:
- znaczny,
- umiarkowany,
- lekki.
W świetle brzmienia art. 4 ustawy:
- do znacznego stopnia niepełnosprawności — zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację;
- do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności — zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych;
- do lekkiego stopnia niepełnosprawności — zalicza się osobę o naruszonej sprawności organizmu, powodującej w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką wykazuje osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, lub mająca ograniczenia w pełnieniu ról społecznych dające się kompensować przy pomocy wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub środki techniczne.
Uprawnienia pracowników z niepełnosprawnościami w zakresie czasu pracy
Czas pracy osoby z niepełnosprawnością nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo (art. 15 ust. 1 ustawy).
W odniesieniu do osoby z niepełnosprawnością zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności czas pracy nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo (art. 15 ust. 2 ustawy). Warto pamiętać, że wspomniane normy mają inny charakter, niż to określono w Kodeksie pracy, gdzie norma tygodniowa jest w pewnym zakresie elastyczna.
Przykład 2.
Pracownik legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności i jest zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, obowiązuje go zatem ustawowa norma wynosząca odpowiednio: 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo. Wskazane normy mają sztywny charakter, co oznacza, że nie wolno ich przekraczać.
Ponadto osoba z niepełnosprawnością nie może być zatrudniona w porze nocnej i w godzinach nadliczbowych (art. 15 ust. 3 ustawy).
Należy równocześnie zaznaczyć, że ustawa przewiduje pewne odstępstwa od omówionych powyżej ograniczeń w zakresie czasu pracy (art. 16).
Oznacza to zatem, że przepisów art. 15 ustawy nie stosuje się:
- do osób zatrudnionych przy pilnowaniu, oraz
- gdy, na wniosek osoby zatrudnionej, lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne pracowników lub w razie jego braku lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą wyrazi na to zgodę (w takim przypadku koszty badań ponosi pracodawca).
Niedopuszczalność redukcji wynagrodzenia z powodu stosowania obniżonych norm czasu pracy
Stosowanie obniżonych norm czasu pracy określonych w art. 15 ustawy nie może powodować obniżenia wysokości wynagrodzenia wypłacanego w stałej miesięcznej wysokości.
Z kolei godzinowe stawki wynagrodzenia zasadniczego, odpowiadające osobistemu zaszeregowaniu lub zaszeregowaniu wykonywanej pracy, przy przejściu na normy czasu pracy przewidziane w art. 15 ustawy, ulegają podwyższeniu w stosunku, w jakim pozostaje dotychczasowy wymiar czasu pracy do tych norm.
Dzięki temu osoby z niepełnosprawnościami zaliczone do umiarkowanego lub znacznego stopnia niepełnosprawności mają prawo do nieobniżonego wynagrodzenia, mimo skrócenia norm czasu pracy.
Przykład 3.
Pracownikowi przysługuje wynagrodzenie ustalone w ramach stawki godzinowej. Osoba ta uzyskała orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a następnie przedłożyła ten dokument pracodawcy. W takim przypadku pracodawca ma obowiązek obniżenia norm czasu pracy do ustawowych limitów. W konsekwencji pracownik będzie pracował krócej i na podstawie dotychczasowej stawki płacowej — uzyska łącznie niższe wynagrodzenie. Aby temu zapobiec, pracodawca powinien dokonać odpowiedniego podwyższenia stawki godzinowej.
Prawo osoby z niepełnosprawnością do dodatkowej przerwy w pracy
Osoba z niepełnosprawnością, niezależnie od orzeczonego stopnia niepełnosprawności, ma prawo do dodatkowej przerwy w pracy na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek. Czas przerwy wynosi 15 minut i jest wliczany do czasu pracy.
Przepis ten nie narusza art. 134 kp, co oznacza, że przerwa wynikająca z ustawy oraz przerwa z kp — przysługują niezależnie od siebie.
Warto w tym miejscu dodać, że — stosownie do art. 134 kp — jeżeli dobowy wymiar czasu pracy pracownika:
- wynosi co najmniej 6 godzin – pracownik ma prawo do przerwy w pracy trwającej co najmniej 15 minut,
- jest dłuższy niż 9 godzin – pracownik ma prawo do dodatkowej przerwy w pracy trwającej co najmniej 15 minut,
- jest dłuższy niż 16 godzin – pracownik ma prawo do kolejnej przerwy w pracy trwającej co najmniej 15 minut.
Przerwy te wlicza się do czasu pracy.
Dodatkowy urlop wypoczynkowy dla pracownika z niepełnosprawnością
Osobie z niepełnosprawnością zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności przysługuje – oprócz uprawnień urlopowych wynikających z kp – dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym.
Prawo do kolejnego dodatkowego urlopu wypoczynkowego wskazana osoba z niepełnosprawnością nabywa 1 stycznia następnego roku kalendarzowego.
Należy podkreślić, że dodatkowy urlop nie przysługuje osobie uprawnionej do urlopu wypoczynkowego w wymiarze przekraczającym 26 dni roboczych lub do urlopu dodatkowego na podstawie odrębnych przepisów. Jeżeli wymiar urlopu dodatkowego przysługującego na mocy odrębnych unormowań jest niższy niż 10 dni roboczych, zamiast tego pracownik z niepełnosprawnością ma prawo do urlopu dodatkowego na podstawie ustawy.
Płatne zwolnienia od pracy
Osoba o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ma prawo do zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia:
- w wymiarze do 21 dni roboczych w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym, nie częściej niż raz w roku (osoba z niepełnosprawnością jest kierowana do uczestnictwa w turnusie rehabilitacyjnym na wniosek lekarza, pod którego opieką się znajduje);
- w celu wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego bądź jego naprawy – jeżeli czynności te nie mogą być wykonane poza godzinami pracy.
Wynagrodzenie za czas ww. zwolnień oblicza się jak ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy.
Postępowanie w zakresie udzielania wspomnianych zwolnień od pracy określono w przepisach Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i polityki Społecznej z dnia 22 maja 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad udzielania zwolnień od pracy osobom o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym.
Pracodawca udziela osobie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności zwolnienia od pracy na podstawie wniosku o skierowanie na turnus rehabilitacyjny sporządzonego przez lekarza sprawującego opiekę nad tą osobą. Wskazany wniosek określa rodzaj turnusu i czas jego trwania.
Niezwykle istotną kwestią z punktu widzenia funkcjonowania zakładu pracy jest termin przedłożenia pracodawcy przez osobę o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności skierowania na turnus rehabilitacyjny.
Przykład 4.
Pracownik będący osobą mającą orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wystąpił z wnioskiem o przyznanie turnusu rehabilitacyjnego. Lekarz sprawujący opiekę nad tym pracownikiem wydał skierowanie na turnus rehabilitacyjny. Pracownik z niepełnosprawnością przedstawia to skierowanie pracodawcy w takim terminie, który umożliwi zapewnienie normalnego toku pracy w zakładzie (takie zobowiązanie zostało ustalone w par. 1 ust. 3 ww. rozporządzenia).
Ponadto podstawą wypłaty wynagrodzenia za czas zwolnienia jest przedłożony pracodawcy dokument, który potwierdza pobyt na turnusie, wystawiony przez organizatora turnusu.
Jeśli chodzi o zwolnienia w celu wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego bądź jego naprawy, to ustawa nie określa szczegółowych wymogów co do trybu takiego zwolnienia.
Przyjmuje się niemniej, że dokumentami poświadczającymi konieczność udzielenia zwolnienia mogą być m.in. skierowanie lekarskie na badanie, oświadczenie pracownika, zaświadczenie lekarza o terminie stawienia się danej osoby na badanie lub zaświadczenie od lekarza o terminie wyznaczonej wizyty.
Uprawnienia dla pracowników ze względu na stopień niepełnosprawności. Podsumowanie
Określone uprawnienia pracownicze z tytułu niepełnosprawności przysługują danej osobie, jeżeli została wliczona do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Pracownicy ze znacznym oraz umiarkowanym stopniem niepełnosprawności mogą korzystać z udogodnień ustawowych w najszerszym zakresie. Dotyczy to m.in. obniżonych norm czasu pracy, dodatkowych urlopów oraz płatnych zwolnień od pracy. Wszystkie osoby z niepełnosprawnościami — niezależnie od orzeczonego stopnia niepełnosprawności — mają prawo do dodatkowej przerwy w pracy na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek.
