Nowoczesna bankowość spółdzielcza przechodzi istotne zmiany wynikające z nowelizacji przepisów, co ma bezpośredni wpływ na lokalnych przedsiębiorców. Sektor ten, będący dla wielu firm naturalnym partnerem biznesowym dzięki znajomości specyfiki rynku, staje się dzięki nowym regulacjom bardziej stabilny. Przedsiębiorcy mogą oczekiwać wyższego poziomu bezpieczeństwa środków oraz większej przewidywalności finansowania, co jest kluczowe dla sprawnego planowania rozwoju działalności gospodarczej w obliczu zmieniających się wymogów prawnych.
Likwidacja konstrukcji zrzeszenia zintegrowanego
Najistotniejszą zmianą o charakterze systemowym jest uchylenie całego bloku przepisów Ustawy z 7 grudnia 2000 roku o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających, regulującego dotychczas instytucję zrzeszenia zintegrowanego. Ustawodawca konsekwentnie usunął odniesienia do tej konstrukcji we wszystkich przepisach modyfikowanej ustawy. W przepisach określających zakres przedmiotowy ustawy skreślono wszelkie odniesienia do zrzeszenia zintegrowanego, a w słowniczku ustawowym uchylono jednostkę redakcyjną zawierającą definicję legalną tej konstrukcji, eliminując ją tym samym z porządku prawnego.
Likwidacja zrzeszenia zintegrowanego oznacza powrót do jednolitego modelu organizacyjnego sektora bankowości spółdzielczej, w którym podstawową konstrukcją wiążącą banki spółdzielcze z bankiem zrzeszającym pozostaje umowa zrzeszenia. Zmieniona definicja legalna zrzeszenia zawarta w słowniczku ustawowym wprost wskazuje, że przez zrzeszenie należy rozumieć grupę banków obejmującą bank zrzeszający i spółdzielczy lub banki spółdzielcze, które zawarły z bankiem zrzeszającym umowę zrzeszenia. Tym samym ustawodawca rezygnuje z dwutorowości konstrukcyjnej, upraszczając strukturę normatywną sektora.
Dla lokalnych przedsiębiorców praktyczne znaczenie tej zmiany wyraża się w stabilizacji ram instytucjonalnych.
Reforma umowy zrzeszenia – wzór zatwierdzany przez Komisję Nadzoru Finansowego
Drugim filarem nowelizacji jest gruntowna przebudowa zasad zawierania i zmiany umowy zrzeszenia. W myśl nowego brzmienia umowa ta jest zawierana według przedstawionego wcześniej przez bank zrzeszający i zatwierdzonego przez Komisję Nadzoru Finansowego wzoru dla danego zrzeszenia. Ustawodawca przewidział, że to ta instytucja musi podjąć decyzję w tej sprawie w ciągu sześciu miesięcy od dnia otrzymania jego projektu. Komisja może odmówić zatwierdzenia wzoru umowy w przypadku naruszania przepisów prawa, interesów klientów albo braku gwarancji bezpieczeństwa środków gromadzonych w bankach będących członkami zrzeszenia.
Ustawodawca wprowadził także reżim formalny dla zmian umowy zrzeszenia. Stanowi to istotne wzmocnienie nadzoru ostrożnościowego nad sektorem. Dotychczasowy model, w którym treść umowy zrzeszenia kształtowana była przede wszystkim wolą jej stron, zostaje zastąpiony reżimem zbliżonym do reglamentacji administracyjnej.
Z punktu widzenia bezpieczeństwa środków gromadzonych w bankach spółdzielczych mechanizm ten ma wymierną wartość – ustawodawca wprost wskazuje bezpieczeństwo środków klientów jako jedną z trzech samoistnych przesłanek odmowy zatwierdzenia wzoru. Tym samym standard ochrony klienta jest podnoszony do rangi przedmiotu kontroli prewencyjnej, a nie wyłącznie reaktywnej.
Z perspektywy lokalnego przedsiębiorcy korzystającego z usług banku spółdzielczego oznacza to, że umowa, na której opiera się funkcjonowanie zrzeszenia – czyli ekosystemu, w którym dochodzą do skutku rozliczenia, świadczona jest pomoc finansowa oraz realizowane są wspólne strategie działania – uzyskała charakter dokumentu poddanego kontroli regulatora.
Nowy ład organizacyjny zrzeszenia – zgromadzenie prezesów i rada zrzeszenia
Zgodnie z nową regulacją organami zrzeszenia są zgromadzenie prezesów oraz rada zrzeszenia. Ustawodawca przesądził, że zgromadzenie prezesów składa się z prezesa zarządu banku zrzeszającego oraz prezesów zarządów banków spółdzielczych zrzeszonych z bankiem zrzeszającym. Zgromadzenie prezesów, na zasadach określonych w umowie zrzeszenia, decyduje o istotnych sprawach zrzeszenia, a do jego kompetencji należy w szczególności uchwalanie zmian umowy zrzeszenia oraz strategii zrzeszenia.
Drugim organem zrzeszenia jest rada zrzeszenia, w której skład wchodzą prezes zarządu banku zrzeszającego oraz wybrani przez zgromadzenie prezesów prezesi banków spółdzielczych. Pełni ona funkcję opiniodawczo-doradczą, a do jej kompetencji należy w szczególności opiniowanie zmian umowy zrzeszenia, strategii zrzeszenia oraz kierunków wspólnych działań zrzeszenia i ich zakresu.
Wprowadzenie ustawowego podziału na organ decyzyjny – zgromadzenie prezesów – oraz organ opiniodawczo-doradczy – radę zrzeszenia – wpisuje się w klasyczny model ładu korporacyjnego zrzeszeń bankowych.
Z punktu widzenia lokalnego przedsiębiorcy reforma ta ma znaczenie pośrednie, lecz istotne. Strategiczne decyzje dotyczące rozwoju oferty produktowej, kierunków cyfryzacji oraz polityki cenowej w sektorze bankowości spółdzielczej zapadają w organach zrzeszenia. Sformalizowanie ich struktury i kompetencji zwiększa przewidywalność procesów decyzyjnych w sektorze, a w konsekwencji – stabilność oferty kierowanej do klienta korporacyjnego.
Ustawodawca w sposób programowy określił także cele zrzeszenia, wprowadzając do ustawy o funkcjonowaniu banków spółdzielczych odrębną jednostkę redakcyjną, zgodnie z którą celami zrzeszenia są stworzenie warunków do koordynacji działań, współpracy i wzajemnej pomocy w realizacji działalności statutowej zrzeszonych banków oraz poprawa jakości usług zrzeszonych banków i dostosowanie takich usług do zmieniających się warunków. Sposób realizacji celów zrzeszenia określa umowa zrzeszenia.
Fundusz pomocowy i nowy instrument subpartycypacji
Najobszerniejszą i najistotniejszą merytorycznie zmianą jest rozbudowa regulacji dotyczących funduszu pomocowego oraz wprowadzenie zupełnie nowego instrumentu w postaci umowy o subpartycypację. W przepisach regulujących fundusz pomocowy ustawodawca przesądził, że przychody i koszty związane z jego tworzeniem oraz realizacją celów – w szczególności pochodzące z pomocy finansowej oraz inwestowania wolnych środków – są odnoszone bezpośrednio na ten fundusz.
Analogicznie doprecyzowano, że skutki wyceny aktywów nabytych lub powstałych w ramach pomocy finansowej udzielonej ze środków funduszu pomocowego oraz aktywów nabytych lub powstałych w ramach inwestycji wolnych środków funduszu pomocowego również odnosi się bezpośrednio na ten fundusz, a pomoc bezzwrotna udzielona ze środków funduszu pomocowego jest ujmowana w ciężar tego funduszu.
Tak ukształtowane zasady ewidencji księgowej operacji funduszu pomocowego wprowadzają regułę bezpośredniego ujmowania skutków ekonomicznych tych operacji w kapitale (funduszu), bez ich przeprowadzania przez wynik finansowy banku zrzeszającego zarządzającego systemem ochrony. Rozwiązanie to ma fundamentalne znaczenie dla sprawozdawczości oraz stabilności wyniku finansowego banku zrzeszającego pełniącego funkcję zarządzającego systemem ochrony.
Sercem nowelizacji jest jednak dodana do ustawy o funkcjonowaniu banków spółdzielczych nowa jednostka redakcyjna wprowadzająca dwa instrumenty pomocy finansowej z funduszu pomocowego. Pierwszym z nich jest nabycie przez bank zrzeszający lub jednostkę zarządzającą systemem ochrony wierzytelności banku przejmowanego. Drugim – zawarcie przez banki spółdzielcze będące uczestnikami systemu ochrony z bankiem zrzeszającym albo z jednostką zarządzającą tym systemem umowy o przekazywanie temu bankowi zrzeszającemu albo tej jednostce zarządzającej wszystkich świadczeń otrzymywanych przez uczestnika systemu z wierzytelności, z określonej puli wierzytelności lub z określonych wierzytelności; jest to umowa o subpartycypację. Przedmiotem przekazania mogą być w szczególności: całość pożytków z wierzytelności, kwoty główne z wierzytelności oraz kwoty uzyskane z tytułu realizacji zabezpieczeń wierzytelności w przypadku, gdy zaspokojenie się uczestnika systemu ochrony nastąpiło przez realizację zabezpieczeń.
Ustawodawca wprowadził dwa istotne ograniczenia konstrukcji subpartycypacji. Przede wszystkim umowa o subpartycypację nie może zawierać postanowień o odroczeniu zapłaty lub o dokonywaniu zapłaty w ratach za wierzytelności będące jej przedmiotem. Następnie pomoc finansowa z funduszu pomocowego może zostać udzielona wyłącznie w przypadku procesu połączenia banków będących uczestnikami systemu ochrony. Konstrukcja ta dotyczy zatem operacji konsolidacyjnych wewnątrz systemu, nie zaś rutynowego transferu ryzyka kredytowego.
Zmiany w Prawie upadłościowym – wyłączenie wierzytelności subpartycypacyjnych z masy upadłości
Wprowadzenie zmian w przepisie Ustawy z 28 lutego 2003 roku – Prawo upadłościowe regulującym skutki upadłości strony umowy o subpartycypację ma kluczowe znaczenie dla zabezpieczenia operacji subpartycypacyjnych w przypadku upadłości banku spółdzielczego będącego stroną takiej umowy. W nowym brzmieniu tego przepisu w skład masy upadłości upadłego będącego stroną umowy o subpartycypację, zawartej na podstawie Ustawy z 27 maja 2004 roku o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi, lub umowy o subpartycypację zawartej na podstawie ustawy o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, nie wchodzą wierzytelności będące przedmiotem tej umowy.
Fundusz wierzytelności albo bank zrzeszający zarządzający systemem ochrony albo jednostka zarządzająca systemem ochrony wstępuje w prawa upadłego z tytułu wierzytelności wyłączonych z masy oraz zabezpieczeń tych wierzytelności. Syndyk przekazuje uprawnionemu podmiotowi świadczenia otrzymane od dłużników z tytułu wierzytelności wyłączonych z masy oraz dłużników z tytułu zabezpieczeń tych wierzytelności.
Podkreślenia wymaga, że wstąpienie banku zrzeszającego (jednostki zarządzającej) następuje wyłącznie w prawa z tytułu wyłączonych wierzytelności oraz ich zabezpieczeń, nie zaś w całokształt stosunku kredytowego. Stroną umowy kredytowej pozostaje upadły bank spółdzielczy (masa upadłości), a syndyk – w zakresie administrowania umową – działa na dotychczasowych zasadach, przy czym otrzymane świadczenia przekazuje uprawnionemu podmiotowi systemu ochrony.
Konstrukcja ta zapewnia trwałość ekonomiczną subpartycypacji w przypadku upadłości banku spółdzielczego będącego uczestnikiem systemu ochrony.
Przykład 1.
Lokalny producent wziął kredyt inwestycyjny na rozbudowę fabryki w banku spółdzielczym, który jest uczestnikiem systemu ochrony. Kilka miesięcy po wypłacie środków bank ten połączył się z innym bankiem spółdzielczym. Bank zrzeszający zarządzający systemem ochrony zawarł z bankiem przejmowanym umowę o subpartycypację dotyczącą puli kredytów obejmującej kredyt przedsiębiorcy. W tej sytuacji powstaje wątpliwość, czy zmiana ta może wpłynąć na sytuację prawną przedsiębiorcy jako kredytobiorcy oraz czy musi on dokonać jakichkolwiek czynności.
Stosownie do przepisów ustawy o funkcjonowaniu banków spółdzielczych wprowadzających instytucję subpartycypacji umowa taka dotyczy wyłącznie przekazywania świadczeń otrzymywanych przez uczestnika systemu z wierzytelności do banku zrzeszającego zarządzającego systemem ochrony (albo jednostki zarządzającej), nie powoduje zatem zmiany strony umowy kredytowej ani modyfikacji jej warunków.
Przedsiębiorca w dalszym ciągu spłaca kredyt na rachunek banku spółdzielczego zgodnie z dotychczasowym harmonogramem, a sama relacja umowna z bankiem-kredytodawcą pozostaje nienaruszona, przy czym bank ten przekazuje otrzymywane raty bankowi zrzeszającemu w wykonaniu zawartej umowy o subpartycypację. W razie ewentualnej upadłości banku spółdzielczego wierzytelność objęta umową o subpartycypację – stosownie do przepisów Prawa upadłościowego – nie wchodzi do masy upadłości, przy czym stroną umowy kredytowej pozostaje masa upadłości, a bank zrzeszający zarządzający systemem ochrony wstępuje w prawa z tytułu tej wierzytelności i jej zabezpieczeń, co w wymiarze ekonomicznym zapewnia ciągłość obsługi kredytu również w sytuacji kryzysowej.
Nowoczesna bankowość spółdzielcza – co zmieni się dla Twojej firmy?
Podsumowując, najnowsze zmiany w sektorze banków spółdzielczych mają na celu przede wszystkim zwiększenie stabilności całego systemu i lepszą ochronę środków deponentów. Z perspektywy lokalnych przedsiębiorców reforma ta nie wymaga podejmowania dodatkowych działań organizacyjnych ani aneksowania dotychczasowych umów kredytowych. Nawet w przypadku wewnętrznych przekształceń banku czy objęcia konkretnego kredytu nowymi mechanizmami pomocowymi (subpartycypacją) zasady spłaty zobowiązań i codzienna relacja firmy z bankiem pozostają bez zmian. Dzięki wprowadzonym przepisom biznes zyskuje pewność, że lokalny partner finansowy opiera się na mocniejszych fundamentach, co z kolei sprzyja bezpiecznemu planowaniu inwestycji.
