Prowadzenie własnego biznesu kojarzy się zazwyczaj z ambicją, niezależnością i chęcią zysku. Zdarzają się jednak sytuacje, w których wpis do CEIDG nie służy realizacji biznesowych planów, a wyłącznie uzyskaniu dostępu do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Jakie konsekwencje niesie prowadzenie działalności gospodarczej dla pozoru?
Kto może być przedsiębiorcą?
Przedsiębiorcą może być:
osoba fizyczna wykonująca działalność gospodarczą,
osoba prawna wykonująca działalność gospodarczą,
jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca działalność gospodarczą,
wspólnik spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nią działalności gospodarczej.
Definicja działalności gospodarczej
Ustawa z 6 marca 2018 roku – Prawo przedsiębiorców (dalej: Prawo przedsiębiorców) wskazuje, że działalnością gospodarczą jest zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły, którą można podjąć w dniu złożenia wniosku o wpis do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej albo po dokonaniu wpisu do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.
Obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym przez przedsiębiorcę
W art. 6 ust.1 pkt 5 Ustawy z 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych) wskazano, że osoby prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby z nimi współpracujące na terenie Polski podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.
Obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu – zgodnie z art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – podlegają: osoby prowadzące pozarolniczą działalność, z wyłączeniem wspólników jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, wspólników spółki jawnej, partnerskiej lub komandytowej oraz komplementariuszy w spółce komandytowo-akcyjnej od dnia rozpoczęcia działalności do jej zaprzestania, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem oraz zawieszone na podstawie przepisów Prawa przedsiębiorców.
Za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność na gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych uważa się:
osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie Prawa przedsiębiorców lub innych przepisów szczególnych, z wyjątkiem przedsiębiorcy korzystającego z ulgi na start;
twórcę i artystę;
osobę prowadzącą działalność w zakresie wolnego zawodu:
w rozumieniu przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne,
z której przychody są przychodami z działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych;
wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej;
akcjonariusza prostej spółki akcyjnej wnoszącego do spółki wkład, którego przedmiotem jest świadczenie pracy lub usług;
komplementariusza w spółce komandytowo-akcyjnej;
osobę prowadzącą publiczną lub niepubliczną szkołę, inną formę wychowania przedszkolnego, placówkę lub ich zespół, na podstawie przepisów Ustawy z 14 grudnia 2016 roku – Prawo oświatowe.
Prowadzenie działalności gospodarczej dla pozoru
Podstawą do powstania tytułu do ubezpieczenia w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą jest rzeczywiste jej wykonywanie, co oznacza konieczność stwierdzenia na podstawie odpowiednich ustaleń faktycznych, że dana osoba rzeczywiście prowadzi działalność zarobkową wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły.
Jak wskazano w postanowieniu Sądu Najwyższego z 14 sierpnia 2024 roku (sygn. III USK 39/24): zgodnie z utrwalonym orzecznictwem organ rentowy ma kompetencje do weryfikowania działalności gospodarczej z punktu widzenia rzeczywistego jej prowadzenia, a także kryteriów, które zostały określone w art. 4 Prawa przedsiębiorców, a zatem do sprawdzenia, czy działalność gospodarcza jest prowadzona w sposób zorganizowany i ciągły, ma zarobkowy charakter oraz jest prowadzona we własnym imieniu. Kompetencja organu rentowego w tym zakresie wynika z ustawowego określenia zakresu działalności tej instytucji, do którego należy realizowanie przepisów o ubezpieczeniach społecznych między innymi w sferze stwierdzenia i ustalenia obowiązku ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji organ rentowy może wydać decyzję o niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym, jeżeli po stosownej analizie zgłoszenia stwierdzi brak podstaw do objęcia osoby zgłoszonej ubezpieczeniem społecznym.
O braku zamiaru prowadzenia działalności gospodarczej, a tym samym jej pozorności, może świadczyć:
krótki okres od dnia zgłoszenia do ubezpieczeń (od jednego do kilku miesięcy) do momentu złożenia wniosku o wypłatę świadczenia,
deklarowanie podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe na poziomie przewyższającym wynikającą z ustawy systemowej minimalną kwotę podstawy dla osób prowadzących działalność,
wykonywanie czynności pozorujących prowadzenie działalności gospodarczej.
brak przychodów,
traktowanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego pozyskanych w związku z prowadzeniem jako głównego źródła dochodu.
Przykład 1.
Pani Irmina planowała zajść w ciążę. Aby otrzymać wysoki zasiłek macierzyński, założyła fikcyjną firmę i zadeklarowała najwyższe możliwe podstawy wymiaru składek. Działalność nie generowała dochodu, a pani Irmina nie podejmowała w jej ramach żadnych czynności. Niedługo potem zaszła w ciążę i zaczęła korzystać ze świadczenia chorobowego, a następnie z zasiłku macierzyńskiego. ZUS uznał, że działalność była prowadzona dla pozoru i wydał decyzję o niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym. Czy pani Irmina ma podstawy do kwestionowania tego rozstrzygnięcia? Pani Irmina może odwołać się od decyzji ZUS, jednak wykazanie faktycznego wykonywania działalności gospodarczej będzie trudne. Ostatecznie o podleganiu obowiązkowym ubezpieczeniom w tym przypadku rozstrzygnie sąd.
Skutki stwierdzenia przez ZUS prowadzenia działalności gospodarczej dla pozoru
ZUS, ustalając, że działalność gospodarcza prowadzona jest dla pozoru, wydaje decyzję, że przedsiębiorca jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu.
Skutkiem wydania decyzji o niepodleganiu obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu dla przedsiębiorcy jest:
brak prawa do świadczeń z ZUS,
utrata okresu ubezpieczenia, która ma wpływ na świadczenia emerytalne,
w określonych sytuacjach utrata opłaconych składek,
w przypadku pobierania świadczeń z ZUS obowiązek ich zwrotu.
Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z uwagi na stwierdzenie pozorności prowadzenia działalności gospodarczej
Zgodnie z art. 84 ust. 1 ustawy systemie ubezpieczeń społecznych w przypadku pobrania nienależnych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, osoba, która je otrzymała, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego.
Odsetki są naliczane od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Jednak w przypadku zwrotu nienależnie pobranych należności w terminie wskazanym w decyzji, nie nalicza się odsetek za okres od dnia następującego po dniu wydania tej decyzji do dnia spłaty.
Jako nienależnie pobrane świadczenia uważa się:
świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do ich prawa albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia;
świadczenia z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej chorobą z ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego, co do których stwierdzono, że w okresie ich pobierania świadczeniobiorca wykonywał w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystywał zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia.
Utrata okresu emerytalnego i świadczeń zdrowotnych
Stwierdzenie niepodlegania obowiązkowi ubezpieczeń społecznych oznacza, że ubezpieczony traci okres składkowy istotny w przypadku uzyskania prawa do emerytury i wpływający na jej wysokość.
Dodatkowo osoba taka nie ma prawa do korzystania z ubezpieczenia zdrowotnego.
Zwrot składek – czy zawsze będzie możliwy?
W przypadku stwierdzenia, że przedsiębiorca nie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom z tytułu prowadzonej działalności, która była pozorna, pozostaje do załatwienia kwestia opłaconych składek.
Zgodnie z art. 24 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych po stwierdzeniu, że składki zostały nienależnie opłacone, płatnik składek może złożyć wniosek o ich zwrot.
otrzymania zawiadomienia ZUS o kwocie nienależnie opłaconych składek, które mogą być zwrócone, przy czym jest ono dokonywane, jeżeli wspomniana kwota przekracza dziesięciokrotnie koszty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji;
opłacenia składek, w przypadku braku zawiadomienia, o którym mowa powyżej.
Bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od:
wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja sprawie nienależnie opłaconych składek stała się prawomocna;
rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd do dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie sądu uprawomocniło się, nie dłużej jednak niż na 2 lata, jeżeli wydanie decyzji w sprawie nienależnie opłaconych składek zależy od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd;
śmierci spadkodawcy do uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy;
wszczęcia postępowania do wydania przez ZUS prawomocnej decyzji stwierdzającej brak obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym lub obniżającej podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia.
Nienależnie opłacona składka odprowadzona do otwartego funduszu emerytalnego, składka na subkoncie ZUS oraz kwoty przekazane przez otwarty fundusz emerytalny podlegają zwrotowi w wysokości nominalnej wartości składki.
Podsumowanie
Podsumowując, na pierwszy rzut oka prowadzenie działalności gospodarczej dla pozoru może się wydawać sprytnym sposobem na uzyskanie świadczeń z ZUS, w tym wysokiego zasiłku macierzyńskiego czy chorobowego. Jednak w rzeczywistości jest to stąpanie po cienkim lodzie. ZUS dysponuje coraz skuteczniejszymi narzędziami do weryfikacji realności świadczonych usług, a konsekwencje wykrycia fikcji mogą być dotkliwe, począwszy od obowiązku zwrotu pobranych pieniędzy wraz z odsetkami, po całkowite wykluczenie z systemu ubezpieczeń.
