Przedsiębiorcy często podpisują różnego typu umowy ze swoim pracownikami, aby zmniejszyć koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Przykładem tego jest zawieranie umowy o dzieło, co jest jak najbardziej dopuszczalne. Może się jednak zdarzyć, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) – w toku czynności kontrolnych – zakwestionuje taką umowę i przekształci ją w zlecenie. Czy toczące się prace nad zmianami w zakresie kontroli prowadzonej przez organy Państwowej Inspekcji Pracy doprowadzą do tego, że inspektor pracy uzyska analogiczne uprawnienia jak inspektor ZUS? W artykule wskażemy czy umowa o dzieło zakwalifikowana przez zus jako zlecenie zostaje w pełni oskładkowana.
Umowa o dzieło oraz umowa zlecenia – podstawowe różnice
Umowy o dzieło cieszą się popularnością wśród przedsiębiorców, generują bowiem mniejsze koszty, niż to ma miejsce w przypadku zlecenia. W odniesieniu do umowy o dzieło nie jest na ogół wymagane opłacanie składek ZUS (umowa taka nie stanowi odrębnego tytułu do ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczenia zdrowotnego), jest ona jedynie opodatkowana podatkiem dochodowym.
Wyjątkiem jest sytuacja, gdy umowę o dzieło zawarto z pracownikiem zatrudnionym w tej samej firmie na umowę o pracę, wówczas od umowy o dzieło należy odprowadzić wszystkie obowiązkowe składki, podobnie jak przy umowie pracowniczej.
Umowa zlecenia jest co do zasady oskładkowana – w konsekwencji całkowity koszt zatrudnienia na jej podstawie jest znacząco wyższy niż przy umowie o dzieło.
Dlatego właśnie przedsiębiorcy chętnie korzystają z tego typu umowy, choć nie zawsze jest to prawidłowe działanie.
Zarówno zlecenie, jak i umowa o dzieło są umowami cywilnoprawnymi podlegającymi regulacjom Ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (dalej: kc). Jednocześnie przepisy kc wyraźnie wyodrębniają wspomniane umowy.
Umowa o dzieło jest zatem umową rezultatu i polega na wykonaniu zamówionej usługi lub wytworzeniu określonej rzeczy (wyrobu), która jest materialnie utrwalona.
Przez umowę zlecenia przyjmujący zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie, nie ma więc tutaj mowy o uzyskaniu konkretnego rezultatu (realizacji dzieła).
Zlecenie polega na cyklicznym wykonywaniu określonych czynności na rzecz zleceniodawcy.
Prawo ZUS do zakwestionowania rodzaju zawartej przez strony umowy cywilnoprawnej
Przedstawione powyżej różnice między zleceniem a umową o dzieło mają istotne znaczenie, jeżeli ZUS podejmie kontrolę u przedsiębiorcy. Może się bowiem okazać, że w konkretnym przypadku zawarcie umowy o dzieło nie znajdowało uzasadnienia w okolicznościach faktycznych, w których prawidłową podstawą nawiązania stosunku prawnego powinna być umowa zlecenia.
W tym zakresie wchodzi w grę zarówno błąd w zawieraniu umowy, jak i świadome działanie zmierzające do uniknięcia obowiązku odprowadzania składek ubezpieczeniowych.
Podstawą do podjęcia kontroli są przepisy Ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa).
Kontrolę wykonywania zadań i obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych przez płatników składek przeprowadzają inspektorzy kontroli ZUS.
Kontrola może obejmować w szczególności:
zgłaszanie do ubezpieczeń społecznych,
prawidłowość i rzetelność obliczania, potrącania i opłacania składek oraz innych składek i wpłat, do których pobierania zobowiązany jest ZUS,
ustalanie uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i wypłacanie tych świadczeń oraz dokonywanie rozliczeń z tego tytułu.
Postępowanie w zakresie kontroli płatników składek zobowiązanych do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne uregulowano w Rozporządzeniu Rady Ministrów z 30 grudnia 1998 roku w sprawie szczegółowych zasad i trybu przeprowadzania kontroli płatników składek.
Ustalenia kontroli opisuje się w protokole kontroli, który jednocześnie stanowi podstawę do wydania przez ZUS decyzji w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności:
zgłaszania do ubezpieczeń społecznych,
ustalania płatnika składek,
przebiegu ubezpieczeń,
ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych,
wymiaru świadczeń z ubezpieczeń społecznych.
Z wyroku Sądu Najwyższego (SN) z 10 lipca 2014 roku (II UK 454/13) jednoznacznie wynika, że organ rentowy, który stwierdza podleganie ubezpieczeniu społecznemu, może – bez względu na nazwę umowy i jej postanowienia – ustalić rzeczywisty charakter stosunku prawnego łączącego strony i istniejący tytuł ubezpieczenia.
W związku z tym, że obowiązkiem ubezpieczenia społecznego nie są objęci wykonawcy umowy o dzieło, po ustaleniu, iż między stronami takiej umowy zachodzą stosunki polegające na wykonywaniu za wynagrodzeniem usług odpowiadających umowom nazwanym lub właściwych umowom, do których stosuje się przepisy o zleceniu, należy wydać decyzje na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy (dotyczący indywidualnych decyzji w sprawach dotyczących zgłaszania do ubezpieczeń społecznych oraz ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek).
Potwierdzenie takiego podejścia znajdziemy także w postanowieniu SN z 27 sierpnia 2024 roku (I USK 342/23). W uzasadnieniu do postanowienia wskazano, że SN wielokrotnie potwierdzał możliwości badania ważności umów cywilnoprawnych, na podstawie których świadczona jest praca.
Podkreślono ponadto, że sądy ubezpieczeń społecznych priorytetowe znaczenie przyznają sposobowi wykonywania umowy, uznając, że zgodny zamiar stron i cel umowy ma drugorzędne znaczenie.
Czy Państwowa Inspekcja Pracy ma prawo stwierdzenia istnienia stosunku pracy?
Czy w świetle omawianych wyżej dopuszczalnych środków prawnych ZUS w zakresie zakwestionowania rodzaju umowy Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) dysponuje podobnymi uprawnieniami? Okazuje się, że w tym aspekcie PIP ma znacznie skromniejsze możliwości.
Zgodnie z Ustawą z 13 kwietnia 2007 roku o Państwowej Inspekcji Pracy (dalej: ustawa o PIP) do zadań PIP należy nadzór i kontrola przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów dotyczących m.in. stosunku pracy. Inspektor pracy jest uprawniony do kontroli przestrzegania przepisów art. 22 § 12 Ustawy z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy (dalej: kp), a więc tego, czy nie dochodzi do zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną, w sytuacji zachowania warunków wykonywania pracy określonych w art. 22 § 1 kp.
Obecnie – w razie stwierdzenia, że stosunek prawny łączący osobę wykonującą pracę z podmiotem powierzającym pracę nie ma charakteru cywilnoprawnego, lecz w istocie jest stosunkiem pracy w rozumieniu art. 22 § 1 kp – PIP może:
skierować wystąpienie lub wydać polecenie w sprawie zmiany podstawy prawnej świadczenia pracy,
wnieść do sądu pracy powództwo o ustalenie, że strony łączy umowa o pracę,
uruchomić procedurę wykroczeniową – w związku ze stwierdzeniem wykroczenia w rozumieniu przepisów kp.
Powyższe środki prawne nie są efektywne w takim stopniu, aby można skutecznie przeciwdziałać naruszeniom przepisów prawa pracy w zakresie doboru formy zatrudnienia. Ponadto wystąpienie lub polecenie nie ma charakteru władczego, nie rozstrzyga bowiem o istnieniu lub nieistnieniu stosunku pracy. Brak respektowania zaleceń wynikających z wystąpienia nie wiąże się z żadnymi negatywnymi konsekwencjami dla podmiotu zatrudniającego.
W związku z tym powstał projekt nowelizacji ustawy o PIP, w którym m.in. przewidziano zmianę takiego stanu prawnego.
Jak podkreślono w uzasadnieniu do projektu zmian z 1 września 2025 roku, nowelizacja zakłada wprowadzenie skuteczniejszego mechanizmu przeciwdziałania nieuprawnionemu zastępowaniu umów o pracę umowami cywilnoprawnymi, w formie przyznania PIP kompetencji do stwierdzania istnienia stosunku pracy w przypadku zawarcia umowy cywilnoprawnej, w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę.
Wyjaśniono jednocześnie, że inspiracją do takiej zmiany było istniejące już rozwiązanie dotyczące ZUS, który wykorzystuje instrumenty władcze przy ustalaniu istnienia stosunku pracy na podstawie tych samych przepisów kp w ramach postępowania o ustalenie tytułu ubezpieczenia.
Inspektorzy pracy zyskają zatem podobne uprawnienia w zakresie kwestionowania nawiązanych przez strony umów jak inspektorzy ZUS, przy czym za wprowadzeniem takiego uprawnienia przemawia także skala zjawiska zawierania umów cywilnoprawnych zamiast umowy o pracę.
Warto podkreślić, że 4 grudnia 2025 roku Stały Komitet Rady Ministrów przyjął projekt reformy Państwowej Inspekcji Pracy.
Szefowa resortu pracy podkreśliła, iż celem zmian jest walka z patologiami rynku pracy, których konsekwencje ponosimy wszyscy. Dodała, że powinniśmy walczyć ze śmieciowym zatrudnieniem, ponieważ wiążą się z nim ogromne koszty społeczne.
Reasumując, nowelizacja umożliwi PIP nie tylko wskazywanie, że kp jest naruszany, ale też pozwoli te naruszenia likwidować. Będzie to następować na mocy decyzji administracyjnej, w ramach której będzie można dokonać zmiany fikcyjnej umowy o dzieło, zlecenia czy B2B na umowę o pracę.
Najnowsze propozycje zakładają, że przed podjęciem decyzji przez inspektora pracy zostanie wydane polecenie dostosowania danej umowy do należytego stanu prawnego. Będzie to polegać na tym, że strony zdecydują o zawarciu umowy o pracę lub skorygują zakwestionowane postanowienia umowy cywilnoprawnej.
W grudniu 2025 roku nowelizacja powinna być skierowana do Sejmu, co oznacza, że prace nad zmianami będą prowadzone w I kwartale 2026 roku.
Podsumowanie - umowa o dzieło zakwalifikowana przez zus jako zlecenie
Zgodnie z ustawą i orzecznictwem SN ZUS może zakwestionować umowę o dzieło, kwalifikując ją jako zlecenie. Choć Państwowa Inspekcja Pracy nie ma obecnie takich kompetencji, sytuacja ta ulegnie zmianie po wejściu w życie procedowanej nowelizacji. Nowe przepisy pozwolą organom PIP stwierdzać istnienie stosunku pracy wszędzie tam, gdzie umowa cywilnoprawna zastępuje umowę o pracę wbrew obowiązującym zasadom. Projekt trafił już pod obrady parlamentu.
