Przepisy prawa pracy przewidują uproszczoną drogę dziedziczenia praw majątkowych ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku, co pozwala osobom uprawnionym na szybkie uzyskanie świadczeń bez konieczności oczekiwania na zakończenie formalności spadkowych. Dzięki temu mogą one otrzymać należne im środki w krótkim czasie. Poniżej opisujemy, jak obowiązująca procedura, jaką jest wypłata wynagrodzenia dla rodziny zmarłego pracownika, opiera się na przepisach Kodeksu pracy, które skracają drogę do uzyskania środków finansowych.
Prawa majątkowe po zmarłym pracowniku
Wraz ze śmiercią pracownika stosunek pracy wygasa, a wynikające z niego prawa majątkowe przechodzą w równych częściach na małżonka oraz inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W razie braku takich osób prawa te wchodzą do spadku (art. 631 Ustawy z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy).
Prawem majątkowym ze stosunku pracy jest uprawnienie ściśle z nim związane, czyli bezpośrednio z niego wynikające. Tym samym inne prawa, połączone z tym stosunkiem jedynie pośrednio – czyli świadczenia w szerokim znaczeniu – nie podlegają mechanizmom dziedziczenia określonym w omawianym przepisie. Ustawodawca nie wyliczył, choćby przykładowo, jakie prawa majątkowe ze stosunku pracy miał tu na myśli.
Odwołując się do orzecznictwa sądowego i doktryny, w szczególności można tu wskazać: wynagrodzenie za pracę, we wszystkich jego rozlicznych formach i rodzajach, odszkodowania należne od pracodawcy, zadośćuczynienia pieniężne, odprawy emerytalne i rentowe, ekwiwalent za urlop wypoczynkowy, świadczenia rzeczowe.
Jednocześnie należy podkreślić, że art. 631 Kodeksu pracy nie ma zastosowania do tych kategorii świadczeń majątkowych o charakterze ściśle osobistym (np. talon na usługi medyczne). Do praw majątkowych określonych we wspomnianym przepisie nie zalicza się także odprawy pośmiertnej (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 6 czerwca 2013 roku, III APa 5/13).
Uprawnieni członkowie rodziny
Jak wyżej wskazano, osobami, na które przechodzą prawa majątkowe ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku, są małżonek oraz inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, czyli unormowań zawartych w art. 67–71 Ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Z uregulowań tych wynika, że do omawianych świadczeń po zmarłym pracowniku, uprawnieni są – poza małżonkiem, który swoje uprawnienie czerpie wprost z art. 631 § 2 Kodeksu pracy – następujący członkowie rodziny:
dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione;
przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka;
rodzice (za rodziców uważa się również ojczyma i macochę oraz osoby przysposabiające).
Prawa majątkowe ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku przechodzą na dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione:
do ukończenia 16 lat;
do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat, nie dłużej jednak niż do ukończenia 25 lat, albo
bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy do ukończenia 16 lat lub – w przypadku nauki w szkole – w okresie powyżej 16. roku życia do ukończenia 25 lat.
Przyjęte na wychowanie i utrzymanie wnuki, rodzeństwo i inne dzieci mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli spełniają warunki określone dla dzieci własnych, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobionych, a ponadto:
zostały przyjęte na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią pracownika, chyba że śmierć była następstwem wypadku, oraz
nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, a gdy rodzice żyją, jeżeli: nie mogą zapewnić im utrzymania albo pracownik lub jego małżonek był ich opiekunem ustanowionym przez sąd.
Z kolei rodzice należą do kręgu osób uprawnionych w omawianym zakresie, jeżeli:
pracownik bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania;
w chwili śmierci pracownika byli w wieku 50. lat lub niezdolni do pracy albo wychowują co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym pracowniku, które nie ukończyło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole – 18 lat, lub jeżeli sprawują pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.
Pracodawca samodzielnie ustala krąg osób uprawnionych. Przepisy nie określają, w jaki sposób i na podstawie jakich dowodów ustalenie to powinno zostać dokonane. Dowodami takimi mogą być w szczególności przedłożone przez zainteresowanych odpowiednie akty stanu cywilnego (urodzenia, małżeństwa, zgonu) oraz oświadczenia członków rodziny.
Skoro prawa majątkowe po zmarłym pracowniku przechodzą w częściach równych na małżonka i inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej, to pracodawca powinien każdemu z uprawnionych wypłacić świadczenia po zmarłym pracowniku w równych kwotach, z tym że należności pieniężne przypadające małoletnim dzieciom zmarłego należy wypłacić ich przedstawicielowi ustawowemu (najczęściej jest to drugi z rodziców).
Przykład 1.
Zmarły pracownik osierocił dwoje dzieci w wieku 10 i 12 lat. Ich przedstawicielem ustawowym jest jego małżonka. Prawa majątkowe ze stosunku pracy, który łączył zmarłego z pracodawcą, obejmują wynagrodzenie w wysokości 9000 zł i ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop wypoczynkowy w wysokości 6000 zł. W związku z tym każdej z trzech wymienionych osób uprawnionych pracodawca powinien wypłacić 5000 zł (9000 zł : 3 + 6000 zł : 3). Pracodawca dokonał trzech przelewów po 5000 zł na rachunek bankowy wskazany przez małżonkę zmarłego – dla każdej z trzech uprawnionych osób.
Uprawnieni spadkobiercy
Jeżeli zmarły pracownik nie miał małżonka i nie istnieją osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, prawa majątkowe po tym pracowniku wchodzą do spadku.
Zgodnie z Ustawą z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (dalej: kc) prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób – spadkobierców. Powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu (art. 922 § 1, art. 926 § 1 kc).
Aby wykazać, że prawa majątkowe po zmarłym pracowniku przeszły na daną osobę jako spadkobiercę, musi ona przedłożyć pracodawcy zmarłego postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt notarialny poświadczenia dziedziczenia (art. 1027 kc). Osobie, która taki dokument przedłoży i jest w nim wymieniona jako spadkobierca, pracodawca może wypłacić świadczenia po zmarłym pracowniku.
W przypadku wielu spadkobierców o tym, w jakiej części każdy z nich ostatecznie otrzyma wypłacone przez pracodawcę świadczenia po zmarłym pracowniku, decyduje to, w jaki sposób dokonają oni działu spadku, czyli podziału majątku pozostawionego przez zmarłego. Przykładowo mogą postanowić, że świadczenia te przypadną im stosownie do udziału, jaki każdy z nich ma w spadku, zgodnie z przepisami kc (przy dziedziczeniu ustawowym) albo z pozostawionym przez zmarłego testamentem.
Spadkobiercy mogą też zdecydować, że świadczenia po zmarłym przypadną im w innych proporcjach, ewentualnie tylko jednemu albo niektórym z nich. Dział spadku może być dokonany na podstawie umowy między spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądowego wydanego na wniosek któregokolwiek ze spadkobierców (art. 1035, art. 1037 § 1kc).
Warto przy tym zaznaczyć, że spadkobiercy mają dużą swobodę w określaniu w zawieranej umowie dotyczącej działu spadku, jak podzielą majątek po spadkodawcy, a w szczególności prawa majątkowe wynikające ze stosunku pracy, który łączył zmarłego z pracodawcą. Jak wskazano w postanowieniu Sądu Najwyższego z 7 lutego 2014 roku (III CSK 74/13), w umownym dziale spadku istotną cechą jest wzajemność ustępstw czynionych przez strony, a to oznacza, że ekwiwalentność świadczeń nie musi mieć zastosowania. Wynika to także z zasady swobody zawierania umów. Stosownie do postanowień art. 3531 kc strony mogą ukształtować wedle swego uznania treści stosunku umownego, o ile nie zachodzą ustawowe ograniczenia wynikające z natury tego stosunku, ustawy lub zasad współżycia społecznego. Oznacza to, że ze wskazanego przepisu wynika przyzwolenie na faktyczną nierówność stron umowy.
Podkreśla się też, że nieekwiwalentność sytuacji prawnej stron umowy nie wymaga co do zasady istnienia okoliczności, które by ją usprawiedliwiały, skoro stanowi ona wyraz woli stron. Natomiast obiektywnie niekorzystna dla jednej strony treść umowy mogłaby zasługiwać na negatywną ocenę moralną, a w konsekwencji prowadzić do uznania umowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy do takiego ukształtowania stosunków umownych, który jest dla niej w sposób widoczny krzywdzący, doszło przy świadomym lub tylko spowodowanym niedbalstwem, wykorzystaniu przez drugą stronę swojej silniejszej pozycji.
Wypłata wynagrodzenia dla rodziny zmarłego pracownika – podsumowanie
Przepisy prawa pracy nie określają dokładnego terminu, w jakim pracodawca powinien wypłacić świadczenia po zmarłym pracowniku osobom uprawnionym. W związku z tym należy przyjąć, że wypłata powinna nastąpić bez zbędnej zwłoki, aby nie opóźniać realizacji praw osób uprawnionych.
