Problem możliwości nawiązania stosunku pracy między spółką z ograniczoną odpowiedzialnością a jej jedynym wspólnikiem sprowadza się do pytania, czy i w jakich okolicznościach właściciel całości kapitału spółki może występować zarazem w roli pracownika takiego podmiotu – czy rolę właścicielską i pracowniczą daje się pogodzić. Odpowiedź na to pytanie zawarto w wyroku Sądu Najwyższego z 13 września 2016 roku (III UK 226/15). Dowiedz się, czy zatrudnienie jedynego wspólnika w spółce z o.o jest możliwe.
Jednoosobowa spółka z o.o.
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może być utworzona przez jedną albo więcej osób w każdym celu prawnie dopuszczalnym. Możliwe jest utworzenie i funkcjonowanie jednoosobowej spółki z o.o. Wówczas jedyny wspólnik wykonuje wszystkie uprawnienia przysługujące organowi spółki, jakim jest zgromadzenie wspólników (art. 151 § 1 i 4, art. 156 Kodeksu spółek handlowych).
Do powstania spółki z o.o., w tym jednoosobowej, wymaga się:
- zawarcia umowy spółki (przyjęcia aktu założycielskiego – w przypadku spółki jednoosobowej);
- wniesienia przez wspólników (jedynego wspólnika) wkładów na pokrycie całego kapitału zakładowego;
- powołania zarządu, czyli organu prowadzącego sprawy spółki i ją reprezentującego, w którego skład mogą być powołane osoby spośród wspólników (w tym jedyny wspólnik) lub spoza ich grona;
- ustanowienia rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej, jeżeli wymaga tego ustawa lub umowa spółki (akt założycielski);
- wpisu do rejestru (z chwilą wpisu do rejestru spółka z o.o. uzyskuje osobowość prawną) – (art. 12, art. 163, art. 201 § 1 i 3 ksh).
Spółka z o.o. jako pracodawca
W myśl art. 3 Kodeksu pracy pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Zatem spółka z o.o., będąc jednostką organizacyjną (a zarazem osobą prawną), ma status pracodawcy, jeśli zatrudnia przynajmniej jednego pracownika.
Zgodnie z utrwalonymi poglądami orzecznictwa i doktryny cechą wyróżniającą stosunek pracy (umowę o pracę) spośród innych kategorii stosunków prawnych jest podporządkowanie pracownika (obok osobistego świadczenia pracy). Na podporządkowanie składa się kilka elementów (co do sposobu wykonania pracy, co do czasu oraz co do miejsca), przy czym nie jest konieczne, by w każdym stanie faktycznym elementy te wystąpiły łącznie, z uwagi na potrzebę dostosowania realiów wykonywania stosunku pracy do sposobu działania współczesnej gospodarki, wymagającej w wielu branżach większej samodzielności i niezależności (a przez to kreatywności) pracownika. Istota pracowniczego podporządkowania sprowadza się jednak do tego, że pracownik nie ma samodzielności w określaniu bieżących zadań, ponieważ to należy do sfery pracodawcy organizującego proces pracy.
Zatrudnianie wspólników wieloosobowych spółek z o.o.
W orzecznictwie dopuszcza się pracownicze zatrudnianie wspólników wieloosobowych spółek z o.o. zarówno na stanowiskach członków zarządu, jak i na stanowiskach wykonawczych, co może być w szczególności motywowane posiadaniem przez wspólnika znajomości spraw spółki, potencjałem intelektualnym, doświadczeniem i związaniem kapitałowym. Te okoliczności mogą przemawiać za uznaniem, że zatrudnienie pracownicze wspólnika jest dla spółki korzystniejsze niż nawiązanie stosunku pracy z osobą trzecią.
Przykład 1.
Wspólnik wieloosobowej spółki z o.o. działającej w branży finansowej posiada 7% udziałów w jej kapitale zakładowym. Osoba ta jest wysoko kwalifikowanym analitykiem. W związku z tym spółka nawiązała z tą osobą stosunek pracy, zatrudniając ją na stanowisku ds. analiz ekonomicznych. Zarząd spółki uznał to za zasadne, przyjmując, że fakt kapitałowego powiązania wspomnianej osoby ze spółką, jako jednego z jej wspólników, jest czynnikiem dodatkowej motywacji do angażowania się w wykonywanie obowiązków pracowniczych.
Czy zatrudnienie jedynego wspólnika w spółce z o.o. nie jest możliwe?
W Uchwale Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1995 roku (I PZP 7/95) wskazano na wysoce wątpliwy status pracowniczy jedynego wspólnika spółki z o.o. zatrudnionego w niej na stanowisku wiążącym się z wykonywaniem zadań należących do zarządu spółki. W takich okolicznościach nie można bowiem mówić o nawiązaniu stosunku pracy, gdyż stosunek taki byłby pozbawiony zasadniczych elementów konstrukcyjnych wymaganych od tego typu stosunku. W szczególności brakowałoby cechy szeroko rozumianego podporządkowania pracownika w procesie świadczenia pracy. Można byłoby mówić tylko o podporządkowaniu pracownika „samemu sobie”, co jest pojęciowo wykluczone.
Za uznaniem, że nie jest możliwe zatrudnienie na podstawie stosunku pracy jedynego wspólnika spółki z o.o. na stanowisku w zarządzie tej spółki, przemawia to, że elementami, bez których istnienia dany stosunek prawny nie może być uznany za stosunek pracy, są:
osobiste wykonywanie przez osobę zatrudnioną pracy zarobkowej (za wynagrodzeniem);
ponoszenie ryzyka socjalnego, produkcyjnego i gospodarczego (ekonomicznego) przez podmiot zatrudniający;
podporządkowanie kierownictwu podmiotu zatrudniającego.
O wspomnianym podporządkowaniu nie może być mowy w sytuacji występowania tej samej osoby fizycznej równocześnie w kilku różnych rolach, a mianowicie w roli jedynego wspólnika (jedynego udziałowca), a więc właściciela kapitału, osoby wykonującej wszystkie uprawnienia przysługujące zgromadzeniu wspólników, jednoosobowego zarządu, w tym też jego prezesa, oraz w charakterze pracownika spółki, którego obowiązki w istocie pokrywają się z zadaniami należącymi do zarządu spółki.
Należy również zauważyć, że istota stosunku pracy polega na wymianie świadczeń między dwoma kontrahentami – właścicielem środków produkcji (pracodawcą) a pracownikiem. Z tego punktu widzenia jedyny wspólnik spółki z o.o. co do zasady nie może pozostawać z tą spółką w stosunku pracy, gdyż w takim przypadku status wykonawcy pracy (pracownika) zostaje „wchłonięty” przez status właściciela kapitału (pracodawcy). Jedyny wspólnik w takiej sytuacji wykonuje czynności (nawet typowo pracownicze) na rzecz samego siebie (we własnym interesie) i na swoje własne ryzyko produkcyjne, gospodarcze i socjalne.
Kiedy nawiązanie stosunku pracy z jedynym wspólnikiem jest dopuszczalne?
We wspomnianym na wstępie wyroku Sądu Najwyższego z 13 września 2016 roku (III UK 226/15) uznano, że mogą jednak występować sytuacje, w których pracownicze zatrudnienie wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. będzie dopuszczalne z uwagi na oddzielenie roli właścicielskiej od pracowniczej, wynikające z konkretnych okoliczności danego przypadku. Sąd Najwyższy wskazał, że jeżeli spółka rzeczywiście prowadzi działalność ukierunkowaną na realizację jej celów określonych w umowie spółki (akcie założycielskim), w tym faktycznie prowadzi działalność gospodarczą i zatrudnia w tym celu pracowników, dopuszczalne jest pracownicze zatrudnienie jedynego wspólnika takiej spółki. Konieczne jest jednak wystąpienie następujących warunków:
zatrudnienie jedynego wspólnika ma miejsce na stanowisku specjalistycznym, związanym z prowadzoną przez spółkę działalnością;
istnieje zapotrzebowanie na pracę wspólnika dla spółki na takim stanowisku;
jedyny wspólnik nie angażuje się w bieżącą działalność zarządczą spółki;
jedyny wspólnik podlega faktycznie przy wykonywaniu pracy na rzecz spółki poleceniom osób zarządzających spółką lub kierujących jej poszczególnymi działami.
Warunki te nie będą spełnione np. w przypadku zatrudnienia jedynego wspólnika na stanowisku pełnomocnika zarządu, a zatem na stanowisku z zakresem obowiązków pokrywającym się z czynnościami organu sprawującego zarząd. Stanowisko pełnomocnika zarządu spółki jest pomyślane z założenia jako służące odciążeniu zarządu z wykonywania jego obowiązków. W przypadku wykonywania obowiązków pełnomocnika zarządu przez jedynego wspólnika jego podporządkowanie woli zatrudniającego go formalnie pracodawcy jest iluzoryczne, ponieważ działania takiego pracownika-pełnomocnika polegają de facto na zarządzaniu własnym kapitałem.
Przykład 2.
Wspólnik jednoosobowej spółki z o.o., działającej na rynku produktów i usług informatycznych, uznał, że nie będzie się angażował w zarządzanie tą spółką, lecz jego aktywność skupi się na pisaniu programów komputerowych. W związku z tym, działając jako zgromadzenie wspólników, powołał zarząd spółki spośród osób niebędących jej udziałowcami. Sam natomiast został przez spółkę zatrudniony jako programista. Dzięki temu mógł cały dostępny mu czas aktywności zawodowej przeznaczyć na tworzenie produktów oferowanych następnie przez spółkę na rynku. W tym przypadku zatrudnienie jedynego wspólnika na podstawie stosunku pracy było dopuszczalne.
Podsumowując, pracownicze zatrudnienie wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. nie jest możliwe wtedy, gdy ma on w ramach obowiązków pracowniczych wykonywać zadania z zakresu zarządzania spółką. Jeżeli natomiast do jego obowiązków mają należeć tylko zadania wykonawcze, a spółką zarządza ktoś inny, wówczas nawiązanie ze wspólnikiem stosunku pracy jest możliwe.
