Uczniowie szkół ponadpodstawowych i studenci do ukończenia 26. roku życia są zwolnieni z ubezpieczeń społecznych, co stanowi istotne ułatwienie dla młodych osób wchodzących na rynek pracy. Sytuacja ulega jednak zmianie, gdy analizujemy obowiązkowy ZUS zleceniobiorcy skreślonego z listy uczniów, ponieważ utrata statusu nauki rodzi natychmiastowy obowiązek ubezpieczeń. Szczegółowe wyjaśnienia w tym zakresie przedstawiono w piśmie Centrali Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 26 lipca 2024 roku (DI/100000/43/597/2024). Jak zatem rozliczyć
Czy ubezpieczenie w ZUS zleceniobiorcy jest obowiązkowe w każdym przypadku?
Obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym podlega osoba, która ma określony tytuł do tych ubezpieczeń, wskazany przez ustawodawcę. Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym uregulowane zostały w Ustawie z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych – dalej „ustawa”.
W art. 6 ust. 1 wspomnianej ustawy zawarto katalog podmiotów objętych obowiązkiem ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Jest on wyczerpujący i ma charakter zamknięty. Wśród tytułów rodzących obowiązek podlegania tym ubezpieczeniom prawodawca wymienia m.in. osoby fizyczne, które na terenie Polski są zleceniobiorcami.
Jak stanowi art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy, obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają zleceniobiorcy, przez których należy rozumieć osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, oraz osobami z nimi współpracującymi.
Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i obowiązek ubezpieczenia wypadkowego
Zleceniobiorcy, jako osoby objęte obowiązkiem ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, podlegają również obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu. Natomiast objęcie ich ubezpieczeniem chorobowym następuje na zasadzie dobrowolności (art. 11 ust. 2 i art. 12 ustawy). Oparto to na założeniu, że związek zaprzestania działalności z wysokością uzyskiwanego dochodu jest różny przy poszczególnych tytułach ubezpieczenia i rozluźniany w miarę wprowadzania kolejnych tytułów. Ustawodawca uznał w szczególności, że omawiany związek jest silniejszy w przypadku stosunku pracy (stąd jest to tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych w pełnym zakresie, w tym do ubezpieczenia chorobowego) niż w przypadku umowy zlecenia (dlatego jest ona tytułem do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego).
Kiedy zleceniobiorca jest traktowany jak pracownik?
Należy zaznaczyć, że jeśli zleceniobiorca:
wykonuje umowę zlecenia zawartą z własnym pracodawcą, lub
w ramach umowy zlecenia zawartej z innym podmiotem niż własny pracodawca wykonuje pracę na rzecz swojego pracodawcy
– jest on traktowany przez ustawę jak pracownik i podlega ubezpieczeniom społecznym na takich samych zasadach jak w przypadku umowy o pracę, czyli obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi wtedy łączny przychód, uzyskiwany z umowy o pracę oraz z umowy zlecenia. Pracodawca z tytułu zawartej umowy zlecenia nie zgłasza zleceniobiorcy do ubezpieczeń. Uzyskany przychód z tej umowy wykazuje, wraz z przychodem ze stosunku pracy, w imiennym raporcie miesięcznym składanym za pracownika (art. 8 ust. 2a ustawy).
Kiedy umowa zlecenia nie wymaga odprowadzania ubezpieczenie w ZUS zleceniobiorcy?
Ustawa uzależnia brak obowiązku ubezpieczeń społecznych z tytułu zawartej umowy zlecenia od wieku oraz posiadania przez zleceniobiorcę statusu ucznia szkoły ponadpodstawowej lub studenta. W szczególności osoba będąca uczniem szkoły ponadpodstawowej do ukończenia 26 lat nie podlega ubezpieczeniom społecznym ani obowiązkowo, ani dobrowolnie z tytułu umowy zlecenia (art. 6 ust. 4 ustawy). Tym samym nie istnieje również obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia.
Jeżeli jednak umowa zlecenia została zawarta z własnym pracownikiem, który jest jednocześnie studentem lub uczniem w wieku do 26 lat, z tytułu umowy zlecenia opłacane są wszystkie składki na ubezpieczenia społeczne. W takiej sytuacji umowa zlecenia jest traktowana w zakresie ubezpieczeń społecznych jak umowa o pracę. Zasada ta dotyczy również wspomnianego wyżej przypadku, w którym w ramach umowy zlecenia zawartej z innym podmiotem niż własny pracodawca zleceniobiorca wykonuje pracę na rzecz swojego pracodawcy.
Kto jest uczniem?
Status ucznia przysługuje osobie, która uczy się w jednej ze szkół wymienionych w Ustawie z dnia 14 grudnia 2016 roku – Prawo oświatowe.
Do szkół tych zaliczane są:
szkoła podstawowa;
szkoły ponadpodstawowe:
4-letnie liceum ogólnokształcące,
5-letnie technikum,
3-letnia branżowa szkoła I stopnia,
3-letnia szkoła specjalna przysposabiająca do pracy,
2-letnia branżowa szkoła II stopnia,
szkoła policealna dla osób mających wykształcenie średnie lub wykształcenie średnie branżowe, o okresie nauczania nie dłuższym niż 2,5 roku (art. 18 ust. 1 Prawa oświatowego).
Za uczniów w rozumieniu Prawa oświatowego (art. 4 pkt 20) uważa się również słuchaczy i wychowanków.
Status ucznia ustalany dla celów ubezpieczeń społecznych
Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznaje za ucznia szkoły ponadpodstawowej do 31 sierpnia osobę, która:
kontynuuje naukę w tej samej szkole;
skończyła szkołę i rozpoczyna naukę w szkole, w której rok szkolny rozpoczyna się 1 września;
ukończyła szkołę i nie kontynuuje nauki.
Ponadto za ucznia szkoły ponadpodstawowej – do 30 września – uznaje się osobę, która przedstawi zaświadczenie o przyjęciu na studia wyższe.
Powyższe koresponduje z art. 94 Prawa oświatowego, który stanowi, że rok szkolny we wszystkich szkołach i placówkach rozpoczyna się 1 września każdego roku, a kończy 31 sierpnia następnego roku.
Przykład 1.
Osoba będąca zleceniobiorcą, w wieku poniżej 26 lat, która ukończyła naukę w szkole policealnej 31 maja danego roku, zachowuje status ucznia do 31 sierpnia tego samego roku. Zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych z tytułu umowy zlecenia podlega ona zatem od 1 września danego roku – przy założeniu, że nie kontynuuje kształcenia na studiach wyższych i nie przedstawi płatnikowi zaświadczenia o przyjęciu na te studia.
ZUS zleceniobiorcy skreślonego z listy uczniów
ZUS uznaje, że status ucznia traci się w szczególności w wyniku skreślenia z listy uczniów. W takim przypadku osoba nie zachowuje statusu ucznia do końca roku szkolnego, lecz traci go z dniem skreślenia z listy uczniów.
Przypadki, w których może nastąpić skreślenie z listy uczniów, określa się w statucie szkoły. Decyzję o skreśleniu podejmuje dyrektor szkoły na podstawie uchwały rady pedagogicznej, po zasięgnięciu opinii samorządu uczniowskiego. Nie można jednak skreślić z listy uczniów osoby objętej obowiązkiem szkolnym, który rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 7 lat, oraz trwa do ukończenia szkoły podstawowej, nie dłużej jednak niż do ukończenia 18. roku życia. W uzasadnionych przypadkach uczeń objęty obowiązkiem szkolnym, na wniosek dyrektora szkoły, może zostać przeniesiony przez kuratora oświaty do innej szkoły.
Natomiast niezależnie od tego, czy uczeń podlega jeszcze obowiązkowi szkolnemu, czy też nie, dyrektor szkoły skreśla ucznia z listy uczniów na pisemny wniosek rodziców lub pełnoletniego ucznia (art. 68 ust. 2, 3 i 4, art. 98 ust. 1 pkt 17 Prawa oświatowego).
Akt o skreśleniu ucznia z listy uczniów szkoły zapada w drodze decyzji administracyjnej. W tym zakresie dyrektor szkoły wykonuje kompetencje organu administracyjnego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 lutego 2026 roku, III OSK 445/25).
Przykład 2.
Zleceniobiorca mający 19 lat miał ukończyć 2-letnią branżową szkołę II stopnia w 2026 roku, co oznaczałoby, że status ucznia zachowałby do 31 sierpnia 2026 roku, o ile nie kontynuowałby nauki. Jednak w marcu 2026 roku został skreślony z listy uczniów. W konsekwencji po dniu skreślenia został objęty obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym rentowymi i wypadkowym.
Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zleceniobiorcy, którego skreślono z listy uczniów, może powstać w różnym czasie, zależnie od dnia wejścia w życie odnośnej decyzji dyrektora szkoły. Natomiast w przypadkach ukończenia nauki w szkole zgodnie z programem nauczania status ucznia zostaje utrzymany do 31 sierpnia danego roku kalendarzowego, ewentualnie do 30 września, w razie przyjęcia na studia wyższe – wówczas zgłoszenia zleceniobiorców do ubezpieczeń mają miejsce we wrześniu lub październiku.
