Poradnik Przedsiębiorcy

Ile wynosi najniższa emerytura i kto ma do niej prawo?

System emerytalny w Polsce jest skomplikowany i regulowany przez normy sformułowane w wielu aktach prawnych. Dotychczasowe próby jego uproszczenia i integracji nie powiodły się lub były wycofywane. Po waloryzacji wskaźników świadczeń,  w marcu 2019 roku ustalono, że najniższa emerytura powinna wzrosnąć nie mniej niż 70 zł brutto. Zakres tego artykułu nie pozwala wgłębić się w wymienione wyżej szczegóły. Wypada jednak wspomnieć o kilku aspektach działania systemu emerytalnego na terenie Rzeczypospolitej Polskiej.

Ogólne zasady działania systemu emerytalnego obowiązującego obecnie w Polsce

Generalnie zasady funkcjonowania systemu emerytalnego oraz kwestie omawiane w niniejszym artykule określa ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383 ze zm.).

Większość osób urodzonych przed 1949 rokiem otrzymuje świadczenie emerytalne na zasadach określonych w reformie systemu ubezpieczeń społecznych z 1999 roku. Składki osób urodzonych po 1949 roku są ewidencjonowane w dwóch systemach – na koncie indywidualnym i subkoncie prowadzonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym prowadzonym przez powszechne towarzystwo emerytalne (od 2014 r. uczestnictwo w OFE stało się dobrowolne).

Wartość środków na koncie ZUS podlega waloryzacji o określony wskaźnik ogłaszany przez Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS), natomiast wartość środków zgromadzonych na rachunku OFE zależy od wartości instrumentów finansowych, w które fundusz środki te zainwestował.

W 2019 roku Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zdecydowało o modyfikacji dotychczas obowiązujących zasad waloryzacji. Chociaż wskaźnik waloryzacji wynosi 102,86 proc., najniższa emerytura oraz pozostałe świadczenia nie mogą być mniejsze niż: 

  • 70 zł - w przypadku emerytur, emerytur pomostowych, nauczycielskich świadczeń kompensacyjnych, rent z tytułu całkowitej niezdolności do pracy oraz rent rodzinnych
  • 52,50 zł - w przypadku rent z tytułu częściowej niezdolności do pracy
  • 35 zł - w przypadku emerytur częściowych. 

Gwarancja podwyższenia o co najmniej 70 zł nie dotyczy emerytur, które 28 lutego 2019 roku przysługiwały w kwocie niższej niż 1029,80, do których nie stosuje się gwarancji podwyższenia do świadczenia najniższego.

W konsekwencji od 1 marca 2019 roku najniższa emerytura, a także renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty rodzinnej i renty socjalnej wzrosły o 70,20 zł – z 1029,80 zł w 2018 do 1100 zł w 2019 r.

Obecnie obowiązujący w Polsce wiek emerytalny to 65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet. Od 2013 r. wiek emerytalny został wydłużony do 67 lat, zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn. Jednak od października 2017 roku przywrócono poprzednie progi wieku emerytalnego i obecnie wynoszą one 60 i 65 lat.

Powyższe zasady dotyczące wieku emerytalnego czy sposobu ewidencjonowania lub naliczania składek nie dotyczą niektórych grup zawodowych obsługiwanych przez branżowe systemy emerytalne, m.in. służb mundurowych, górników, nauczycieli, sędziów czy osób rozliczających się za pośrednictwem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS). W tych grupach obowiązują zupełnie inne zasady naliczania wysokości emerytur, niższy wiek emerytalny i inne.

Do ustalenia podstawy wymiaru emerytury brana jest pod uwagę kwota bazowa obowiązująca w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę. Muszą być w tym dniu spełnione wszystkie warunki konieczne do przyznania emerytury.

Według Departamentu Świadczeń Emerytalno-Rentowych ZUS: „Kwota bazowa wynosi 100% przeciętnego wynagrodzenia pomniejszonego o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia społeczne, określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, w poprzednim roku kalendarzowym. Jest ustalana corocznie i obowiązuje od dnia 1 marca każdego roku kalendarzowego do końca lutego następnego roku kalendarzowego.

Wysokość kwoty bazowej ogłasza Prezes Głównego Urzędu Statystycznego, w formie komunikatu, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" w terminie do 7 roboczego dnia lutego każdego roku”.

Ile obecnie wynosi najniższa emerytura?

Od 1 marca 2019 roku najniższa emerytura została podwyższona z kwoty 1000 zł do 1100 zł. Jednak z podwyżki mogły skorzystać tylko osoby, które posiadały wymagany staż ubezpieczeniowy. Należy przez to rozumieć staż składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej od 20 do 25 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn.

Dzięki nowelizacji przepisów, osoby z emeryturą przyznaną z urzędu, które nie posiadają stażu uprawniającego do podwyższenia jej do kwoty świadczenia minimalnego, otrzymają w 2019 roku wyższą emeryturę. Zgodnie z nowelizacją ponownie przeliczone zostaną emerytury przyznane z urzędu w kwotach niższych od:

  • 1100 zł, gdy emerytura została z urzędu przyznana po rencie z tytułu całkowitej niezdolności do pracy,

  • 825 zł, gdy emerytura została z urzędu przyznana po rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Przeliczone emerytury zostaną podwyższone przez ZUS do tych kwot w ramach waloryzacji od 1 marca 2019 r.

Według ZUS-u kwoty najniższych świadczeń obecnie wynoszą:

  • emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renta rodzinna – 1100 zł;

  • renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy –  825,00 zł;

  • renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem lub chorobą zawodową i renta rodzinna wypadkowa – 1320,00 zł;

  • renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem lub chorobą zawodową – 990,00 zł.

Komu przysługuje najniższa emerytura?

Jak wspomniano wyżej, w punkcie 2. – zgodnie z nowelizacją ustawy o rentach i emeryturach wszystkie świadczenia wypłacane poniżej pewnej kwoty (1100 lub 825 zł) zostały zwaloryzowane do kwoty minimalnej. Dotyczy to świadczeń przyznanych z urzędu.

Według ZUS-u emerytura z urzędu przysługuje osobom, które:

  • pobierają rentę z tytułu niezdolności do pracy (w tym również rentę przyznaną w drodze wyjątku przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych),

  • osiągnęły powszechny wiek emerytalny (od 1 października 2017 r. jest to 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn).

Emerytura z urzędu przyznawana jest niezależnie od długości stażu ubezpieczeniowego. Aby ją otrzymać, nie trzeba składać żadnego wniosku.

Należy podkreślić, że od 1 stycznia 2015 roku emerytura z urzędu wypłacana jest już wyłącznie na zasadach kapitałowych, gdyż dotyczy osób urodzonych po 31 grudnia 1948 roku. Zatem wyliczana jest przede wszystkim przez podzielenie zgromadzonej na koncie ubezpieczonego sumy składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem ich waloryzacji.

W normalnym trybie – gdy świadczenie nie zostało przyznane z urzędu, to aby najniższa emerytura przysługiwała muszą zostać spełnione określone wymagania. Oprócz osiągnięcia wymaganego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn), warunkiem koniecznym do otrzymania minimalnej emerytury jest wykazanie się odpowiednim stażem pracy, który na mocy reformy systemu emerytalnego od października 2017 r. wynosi 20 lat dla kobiet oraz 25 lat dla mężczyzn. W przypadku zatem gdy osoba odchodząca na emeryturę nie posiada wymaganego stażu pracy, ZUS nie wypłaci jej emerytury minimalnej. Osoba taka otrzyma jedynie świadczenie w wysokości wynikającej z wysokości składek zgromadzonych na koncie emerytalnym.

Mimo osiągnięcia wieku emerytalnego i legitymowania się wystarczającym dla uzyskania świadczenia emerytalnego stażem, odprowadzone do ZUS-u przez ubezpieczonego składki mogą nie wystarczyć do uzyskania emerytury w wysokości świadczenia minimalnego. W takim przypadku emerytura jest automatycznie, z mocy ustawy, podwyższana do poziomu emerytury najniższej.

Sytuacja taka dotyczy m.in. pracowników otrzymujących minimalne wynagrodzenie, a także osób prowadzących działalność gospodarczą. Większość z nich opłaca bowiem minimalne składki ZUS. Mimo że podstawa tych składek wynosi obecnie 2 859,00 zł (60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego, przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na dany rok kalendarzowy), to jest ona niewystarczająca aby przysługiwała najniższa emerytura. ZUS podwyższy zatem emeryturę takiego przedsiębiorcy do poziomu aktualnie obowiązującej emerytury minimalnej.

Reasumując, najniższej emerytury nie otrzymają osoby po osiągnięciu wymaganego przez prawo wieku emerytalnego, które nie spełniają wymogów dotyczących stażu pracy i za krótko opłacały składki oraz nie uzyskały prawa do świadczenia z urzędu. Otrzymają one tylko świadczenie wynikające ze zgromadzonego przez nich kapitału w ZUS-ie, które może być niższe od określonego w danym momencie świadczenia minimalnego.

Dotyczy to np. osób, które sporadycznie były zatrudnione na umowę o pracę lub pracowały na podstawie umowy o dzieło, od której nie odprowadza się składek emerytalno-rentowych. Na emeryturę poniżej minimalnej muszą liczyć również osoby, które miały dłuższe przerwy w pracy albo długo chorowały (od zasiłków chorobowych nie odprowadza się składek), również kobiety, które przez wiele lat zajmowały się dziećmi oraz osoby pracujące przez większość okresu składkowego na czarno.

Mimo ustanowienia systemu, gdzie najniższa emerytura w założeniu nie może wynosić mniej niż określona w ustawie kwota, wciąż wiele osób w Polsce otrzymuje emeryturę poniżej tej kwoty, a wielu przyszłych emerytów nie spełni kryteriów wymaganych do otrzymywania emerytury minimalnej i będzie otrzymywać co miesiąc niższe świadczenie.

Na przykład według „Rzeczpospolitej” (Emerytury Polaków w 2018 r. – od 10 groszy do 21,5 tys. zł):

„Emerytka z Rybnika, otrzymuje obecnie świadczenie w wysokości 10 groszy brutto miesięcznie. Z jej stanu konta w ZUS wynika, że w 2010 r. zapłaciła jedyną w swojej karierze zawodowej składkę na ubezpieczenia społeczne za dosłownie cztery dni prowadzenia działalności gospodarczej. Z kolei emerytka z Wałbrzycha dostaje 28 gr, bo jak się okazało, udokumentowała tylko 18 dni legalnego zatrudnienia. […]

Ze statystyk ZUS wynika, że obecnie ponad 1300 osób dostaje co miesiąc w ZUS emeryturę nieprzekraczającą 100 zł”.