Poradnik Przedsiębiorcy

Praca w szczególnych warunkach - kto może liczyć na wcześniejszą emeryturę?

Pracę w szczególnych warunkach definiuje art. 32 ust. 1 Ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z FUS. Jest nią praca o znacznej szkodliwości dla zdrowia pracownika lub o znacznym stopniu uciążliwości, lub wymagająca wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne, lub otoczenia. Praca w szczególnych warunkach powoduje szybsze zrealizowanie się ryzyka emerytalnego ze względu czynniki zewnętrzne, które w istotny sposób przyspieszają naturalny proces ubytku sił pracownika. Czy w związku z tym, pracownikom, którzy wykonują pracę w takich warunkach, przysługuje prawo do wcześniejszego skorzystania ze świadczeń emerytalnych? Sprawdźmy.

Jakie warunki należy spełnić, aby ubiegać się o wcześniejszą emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze?

Wniosek o wcześniejszą emeryturę mogą złożyć osoby urodzone po 31 grudnia 1948 roku, a przed 1 stycznia 1969 roku, jeśli do 31 grudnia 2008 roku spełniły następujące warunki:

  • osiągnęły wiek emerytalny,
  • posiadają udokumentowane świadectwami pracy okresy składkowe wynoszące 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn,
  • potrafią udowodnić wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,
  • nie są członkami OFE lub złożą wniosek o przekazanie zgromadzonych środków w OFE za pośrednictwem ZUS na rzecz budżetu państwa.

Drugą grupą osób, które mogą ubiegać się o wcześniejszą emeryturę, są osoby urodzone po 31 grudnia 1948 roku, które osiągnęły obniżony wiek emerytalny i przed 1 stycznia 1999 roku spełniły następujące warunki:

  • udowodniły okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn,
  • mają udokumentowany wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, bądź co najmniej 5 lat pracy górniczej wykonywanej stale i na pełen etat pod ziemią/na odkrywce w kopalniach siarki i węgla brunatnego oraz kopalniach otworowych siarki (w drugim przypadku wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn obniża się o 6 miesięcy za każdy rok pracy górniczej wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, jednak nie więcej niż o 15 lat –  w celu ustalenia wieku emerytalnego uwzględnia się okresy pracy górniczej przebyte także po 31 grudnia 1998 roku),
  • nie są członkami OFE lub złożą wniosek o przekazanie zgromadzonych środków w OFE za pośrednictwem ZUS na rzecz budżetu państwa.

Jednym z warunków otrzymania wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest także złożenie wniosku o przekazanie środków zgromadzonych w OFE na rzecz budżetu państwa. Osoba wnioskująca nie może być członkiem OFE.

Kto może liczyć na wcześniejszą emeryturę?

Na wcześniejszą emeryturę mogą przejść osoby, które mają:

  • co najmniej 15 lat zatrudnienia na kolei – dla osób w wieku 55 lat (kobieta) i 60 lat (mężczyzna),
  • co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach wymienionych w wykazie A Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przy spełnieniu pozostałych warunków – dla osób w wieku 55 lat (kobieta) i 60 lat (mężczyzna),
  • staż pracy wynoszący 10,15 lub 20 lat w zależności od wykonywanej pracy na stanowisku pracy wymienionym w wykazie B wyżej wspomnianego Rozporządzenia.

Jakie prace kwalifikują pracownika do skorzystania z tych uprawnień?

W wykazie A, a więc w wykazie prac, których wykonywanie musi trwać co najmniej 15 lat dla kobiet w wieku 55 lat i dla mężczyzn w wieku 60 lat, znajdują się między innymi prace:

  • w górnictwie i energetyce
  • w hutnictwie i przemyśle metalowym
  • w chemii oraz w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych
  • w leśnictwie, przemyśle drzewnym i papierniczym
  • w przemyśle lekkim
  • w transporcie i łączności
  • w gospodarce komunalnej
  • w rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym
  • w przemyśle poligraficznym
  • w służbie zdrowia i opiece społecznej
  • w zespołach formujących szkło.

Poza pracami wymienionymi w wykazie A wspomnianego Rozporządzenia także wykaz B wymienia prace, których wykonywanie przez 15 lat uprawnia do wcześniejszej emerytury. Są to między innymi prace:

  • na statkach żeglugi powietrznej i w portach morskich – co najmniej 15 lat pracy oraz ukończenie wieku 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,
  • w hutnictwie – 15 lat pracy oraz ukończenie 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,
  • wykonywane bezpośrednio przy przetwórstwie azbestu, produkcji ołowiu i kadmu, krzemionki, a także prace nurków i rybaków morskich, ratowników w GOPR – co najmniej 10 lat oraz ukończenie 50 lat dla kobiet i 55 lat dla mężczyzn,
  • wykonywane przez dziennikarzy pod warunkiem objęcia ich układem zbiorowym dziennikarzy – co najmniej 15 lat oraz ukończenie 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,
  • wykonywane w Najwyższej Izbie Kontroli pod warunkiem osiągnięcia wieku emerytalnego podczas zatrudnienia – 15 lat pracy oraz ukończenie 55 lat dla kobiety i 60 lat dla mężczyzny.

W celu ustalenia uprawnień osoby w wieku 55 lat (kobieta) i 60 lat (mężczyzna) za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się również:

  • pracowników organów kontroli państwowej;
  • pracowników organów administracji celnej;
  • nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych wykonujących pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku – Karta Nauczyciela;
  • żołnierzy zawodowych, funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby  Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Służby Celnej, Służby Więziennej i Państwowej Straży Pożarnej, jeżeli nie spełniają warunków lub utracili prawo do świadczeń określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób;
  • pracowników jednostek ochrony przeciwpożarowej.

Określenie, czy dana praca wykonywana przez pracownika to praca w szczególnych warunkach, leży w gestii pracodawcy, który powinien taką informację umieścić na świadectwie pracy lub świadectwie pracy w szczególnych warunkach.

Wykonywana praca musi być oczywiście zgodna z wykazami A i B zawartymi w Rozporządzeniu lub zgodna z resortowym wykazem stanowisk pracy w szczególnych warunkach wydanych między innymi przez właściwych ministrów. W razie nieuwzględnienia tej informacji na świadectwie pracy ZUS może odmówić zaliczenia okresów pracy jako wykonywanych w szczególnych warunkach. Pracownikowi pozostaje wtedy wystąpienie do sądu, który analizując warunki pracy na danym stanowisku, może wydać decyzję korzystną dla pracownika i uznać okres zatrudnienia jako pracę w warunkach szkodliwych. Taki wyrok wydał Sąd Najwyższy dnia 31 stycznia 2018 roku (sygn. akt III UZP 8/17) w sprawie kierowcy samochodu ciężarowego: praca w transporcie kierowcy samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, który ubocznie wykonywał czynności konwojenta, ładowacza lub spedytora w odniesieniu do przewożonych towarów jest pracą w szczególnych warunkach.

Należy pamiętać, że aby praca mogła być uznana przez ZUS jako praca w szczególnych warunkach, musi być wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy oraz na podstawie umowy o pracę. Sporadyczne wykonywanie w ramach obowiązków pracowniczych prac wymienionych w Rozporządzeniu nie może być uznane za pracę w warunkach szkodliwych. Tak samo nie może być uznana praca na podstawie umowy zlecenia, o dzieło czy w ramach prowadzenia własnej działalności gospodarczej.

Jak liczyć staż pracy w warunkach szkodliwych?

Praca w szczególnych warunkach powinna zostać udokumentowana adnotacją w świadectwie pracy. Jednak do okresu zatrudnienia ZUS nie zaliczy okresów:

  • niezdolności do pracy, za które zostało wypłacone wynagrodzenie, zasiłek     chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne;
  • za które pracownik otrzymał zasiłek opiekuńczy lub macierzyński;
  • usprawiedliwionej nieobecności w pracy, za które w okresie od 15 listopada 1991 roku do 24 lipca 1992 roku wypłacono nauczycielowi – na podstawie Karty Nauczyciela – wynagrodzenie za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy, a w odniesieniu do wynagrodzenia wypłaconego nauczycielowi w czasie urlopu macierzyńskiego – za okres od 15 listopada 1991 roku do 31 lipca 1992 roku;
  • urlopu dla poratowania zdrowia;
  • urlopu szkoleniowego;
  • przebywania na urlopie na dalsze kształcenie się;
  • pozostawania w stanie nieczynnym;
  • urlopu wychowawczego;
  • urlopu bezpłatnego;
  • służby wojskowej.

Praca w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze a rekompensata?

Rekompensata taka dotyczy osób urodzonych po 31 grudnia 1948 roku, które przed 1 stycznia 2009 roku wykonywały pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze przez co najmniej 15 lat stale i na pełen etat, ale nie nabyły z tego tytułu prawa do wcześniejszej emerytury. Dokumenty o przyznanie rekompensaty należy złożyć razem z wnioskiem o przyznanie emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego – 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn – na 30 dni przed ukończeniem odpowiedniego wieku.

Złożenie dokumentu wcześniej skutkować będzie odmową przyznania rekompensaty. Pozytywne rozpatrzenie wniosku przez ZUS spowoduje ponowne przeliczenie emerytury i zwiększenie kwoty świadczenia, gdyż rekompensata jako dodatek zostanie wliczona do kapitału początkowego. Rekompensata może być także doliczona do renty rodzinnej po zmarłym, który był uprawniony do emerytury wraz z rekompensatą.