Poradnik Przedsiębiorcy

Wykorzystanie zdjęć - czy przedsiębiorca może użyć tych znalezionych w internecie?

Ogłoszenia na portalach społecznościowych, artykuły na stronie przedsiębiorstwa, newslettery wysyłane do klientów – aby te materiały nie były nudne, przedsiębiorcy bardzo często wzbogacają je rozmaitymi zdjęciami i grafikami. Równie często nie mają oni prawa do ich wykorzystania i tym samym mogą narazić się na kosztowną odpowiedzialność odszkodowawczą. Sprawdź, czy wykorzystanie zdjęć z internetu jest zgodne z prawem!

Fotografia – chroniony przez prawo utwór

Po wpisaniu właściwego hasła do wyszukiwarki internetowej otrzymujemy dziesiątki tysięcy wyników. Może się wydawać, że wystarczy tylko skopiować odpowiedni obraz i umieścić go w treści przygotowywanego ogłoszenia czy artykułu. W rzeczywistości nie jest to takie proste – co do zasady nikt, w tym również przedsiębiorca, nie może wykorzystywać zdjęć znalezionych w internecie bez ograniczeń.

Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia” stanowi utwór w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Ustawa wskazuje przykłady utworów – m. in. utwory wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe), utwory plastyczne czy fotograficzne.Fotografie i grafiki są utworami w rozumieniu przepisu art. 1 ustawy Prawo autorskie.Zakwalifikowanie fotografii i grafiki jako utworu wywołuje poważne konsekwencje, oznacza to bowiem, że są one objętą stosowną ochroną. Za wykorzystanie zdjęć, autorowi przysługują określone prawa autorskie osobiste i majątkowe i co do zasady tylko autor zdjęcia albo inna osoba, której takie prawa przysługują, może nim rozporządzać, w tym decydować o jego wykorzystaniu przez kogoś innego.

Ochrona przysługuje utworom niezależnie od ich postaci, co oznacza, że prawa autorskie będą obejmowały zarówno fotografię w postaci drukowanej, jak i fotografię w postaci pliku możliwego do znalezienia za pomocą internetowych wyszukiwarek.

Autor fotografii czy grafiki nie musi oznaczać swojego utworu w żaden szczególny sposób. Nie musi także dokonywać żadnych czynności w celu uzyskania praw do niego – prawa autorskie powstają w zasadzie automatycznie. Przedsiębiorca poszukujący w zasobach internetu grafiki do wykorzystania w przygotowywanym materiale powinien zatem zakładać, że każdy znaleziony obraz jest chroniony na podstawie przepisów prawa autorskiego.

Prawa autorskie – rodzaje

Istnieją dwa podstawowe rodzaje praw autorskich:

  • prawa autorskie osobiste,
  • prawa autorskie majątkowe.

Prawa osobiste są nierozerwalnie związane z osobą twórcy i nie mogą zostać zbyte. Oznacza to, że autor obrazu będzie zawsze miał prawo na przykład do oznaczania go swoim imieniem i nazwiskiem. W szczególności prawa osobiste oznaczają prawo do:

  • autorstwa utworu,
  • oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo,
  • nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
  • decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
  • nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Autor zdjęcia zawsze będzie miał prawo do opatrywania go własnym nazwiskiem. Jednocześnie może on zezwolić innej osobie na korzystanie z tego obrazu na przykład poprzez wykorzystanie go w materiałach reklamowych.Prawa majątkowe z kolei dotyczą prawa do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do uzyskania wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Wykorzystanie zdjęć w celach biznesowych nie jest dozwolonym użytkiem

Przepisy ustawy o prawach autorskich nie są bezlitosne – w niektórych sytuacjach możliwe jest bezpłatne wykorzystanie zdjęć. Tak zwany „dozwolony użytek” dopuszcza użycie rozpowszechnionego poprzednio zdjęcia czy grafiki pod warunkiem, że będzie to miało na celu wyłącznie własny, osobisty użytek.Przepis art. 23 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
1. Bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Przepis ten nie upoważnia do budowania według cudzego utworu architektonicznego i architektoniczno-urbanistycznego oraz do korzystania z elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, chyba że dotyczy to własnego użytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym.
2. Zakres własnego użytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.
Przykładem omawianego dozwolonego użytku może być zakup książki przez jedną osobę i następnie pożyczenie tego samego egzemplarza innym osobom (np. przyjaciółce czy członkowi rodziny). W takim wypadku prawa autorskie nie zostają naruszone – opisane działania dotyczą bowiem wspomnianego powyżej użytku osobistego: przedstawione osoby korzystają z jednego egzemplarza książki, pozostając ze sobą w związku osobistym.

Jednocześnie działania podejmowane przez przedsiębiorców co do zasady nie będą mieściły się w dozwolonym użytku. Wykorzystanie zdjęć czy grafiki przez przedsiębiorcę w swoich materiałach reklamowych, newsletterze skierowanym do klientów, na własnej stronie internetowej działa w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Takie czynności nie będą uznawane za osobisty użytek i z tego względu nie będą objęte wyjątkiem zezwalającym na nieodpłatne korzystanie z utworu.

Wykorzystanie zdjęć znalezionych w sieci - kiedy jest możliwe?

Choć przedsiębiorca nie może wykorzystywać znalezionego w internecie zdjęcia w ramach dozwolonego użytku, istnieją dwie sytuacje, w których możliwe jest użycie takiego obrazu w toku prowadzonej działalności:

  • zawarcie umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych albo umowy o korzystanie z utworu (tzw. umowa licencyjna)

albo

  • skorzystanie ze zdjęcia udostępnianego darmowo (np. w ramach bezpłatnej licencji).

Jeżeli przedsiębiorca zdecyduje się na wykorzystanie zdjęć lub innego cudzego utworu, najlepszą metodą byłoby zawarcie umowy o korzystanie z utworu (wykupienie tzw. licencji) albo zawarcie umowy o przeniesienie praw do zdjęcia. Umowa musi zostać zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności i musi określać możliwe pola eksploatacji. W jej treści powinien zostać wskazany sposób korzystania z utworu (np. wykorzystywanie w drukowanych materiałach reklamowych przedsiębiorcy w toku prowadzonej przez niego działalności o konkretnym charakterze). Jeżeli sposób korzystania nie zostanie określony w umowie, wówczas powinien on być zgodny z charakterem i przeznaczeniem utworu oraz przyjętymi zwyczajami. Przed zawarciem umowy przedsiębiorca powinien dokładnie przeanalizować jej zakres – m.in. sprawdzić, czy umowa zezwoli mu na wprowadzenie w grafice czy zdjęciu ewentualnych zmian.Aby wykorzystać w swoich materiałach reklamowych zdjęcie znalezione w internecie, przedsiębiorca musi uzyskać prawo do tego utworu poprzez zawarcie stosownej umowy z właścicielem praw autorskich. Przedsiębiorca może również wykorzystać zdjęcie w ramach bezpłatnej licencji, jeżeli jej warunki pozwalają na użycie utworu dla celów handlowych.W internetowych zasobach funkcjonują dziesiątki tysięcy zdjęć udostępnianych w ramach bezpłatnych licencji. Umożliwiają one wykorzystanie zdjęcia bez konieczności uiszczania honorarium, a nawet jego dowolną modyfikację. Niezwykle popularne licencje Creative Commons wskazują jednak, że wykorzystanie zdjęć może mieć charakter wyłącznie niekomercyjny – w takim przypadku nie jest więc możliwe użycie utworu w celu uzyskania korzyści majątkowej lub pieniężnego wynagrodzenia. W praktyce oznacza to, że jeżeli przedsiębiorca zamierza wykorzystać w swojej działalności zdjęcie udostępnione w ramach bezpłatnej licencji, musi zapoznać się z jej warunkami – sprawdzić, czy na pewno może użyć zdjęcia bez opłacania honorarium dla celów swojego przedsiębiorstwa. Zazwyczaj, nawet jeżeli grafika jest udostępniona bezpłatnie, konieczne będzie opatrzenie użytego utworu danymi jego autora, czasem wraz z odesłaniem do jego strony internetowej.

wykorzystanie zdjęć bez zgody autora albo z naruszeniem warunków licencji, musi liczyć się z odpowiedzialnością odszkodowawczą, w tym z koniecznością zapłaty stosownego odszkodowania.