Poradnik Przedsiębiorcy

Patenty i prawo autorskie – czyli czym jest ochrona własności intelektualnej

Własna firma jest dla przedsiębiorcy zazwyczaj jedną z najważniejszych rzeczy w życiu. Nie dziwi zatem, że dba on o zabezpieczenia biura czy hali produkcyjnej, wyposażając je w alarmy, kamery, czasem zatrudniając ochronę. Dbałość o bezpieczeństwo przejawia się też w najlepszym oprogramowaniu antywirusowym, skomplikowanych hasłach do komputerów i pancernych szafach na dokumenty. Skoro wartość firmy jest tak wysoka, że właściciel jest skłonny inwestować w jej ochronę naprawdę duże środki, warto postawić sobie pytanie, co z jej innym aspektem – własnością intelektualną? Wynalazki, procedury i know-how, będące często podstawą przewagi konkurencyjnej firmy, są też najczęściej zaniedbywane pod względem bezpieczeństwa. Warto zmienić ten stan rzeczy, nie tylko żeby nie stracić, ale być może także zarobić. Na czym polega ochrona własności intelektualnej?

Własność intelektualna i jej rodzaje

Aby wskazać sposoby ochrony i wykorzystania własności intelektualnej, należy przede wszystkim ustalić, co należy rozumieć przez własność intelektualną. Jak sama nazwa wskazuje, pod pojęciem tym kryją się wszystkie wytwory ludzkiego rozumu i wyobraźni. Ich wartość tkwi w aspekcie niematerialnym – pomyśle, procedurze, sposobie – natomiast najczęściej jest ujmowana w formie materialnych nośników. Co można zaliczyć do wytworów ludzkiego umysłu? Zwykle chodzi tutaj o dzieła z dziedziny literatury, sztuki, nauki lub przemysłu, choć nie da się zamknąć tego katalogu – tak jak nie da się ograniczyć ludzkiej wyobraźni.

Umysł człowieka twórczego to potężne źródło, a jego własność intelektualna może być niemałą wartością. O ile jednak prawo własności materialnej można ustalić bardzo łatwo – wystarczy np. dowód rejestracyjny pojazdu lub akt własności nieruchomości – to już w przypadku własności umysłowej ciężko jest definitywnie stwierdzić i udowodnić, kto jest autorem konkretnego dzieła. Żeby nieco to uprościć, stworzone zostały akty prawne mające na celu ochronę własności intelektualnej. W Polsce są to przede wszystkim cztery ustawy – Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 16 kwietnia 1993 r., Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 4 lutego 1994 r., Ustawa Prawo własności przemysłowej z 30 czerwca 2000 r. oraz Ustawa o ochronie baz danych z 27 lipca 2001 r.

Jeśli oprzeć się na podziale wyznaczonym przez akty prawne, własność intelektualna jest chroniona przede wszystkim na zasadach prawa autorskiego oraz własności przemysłowej.

Prawo autorskie chroni dzieła nazywane utworami:

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Art. 1 ust. 1 Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczania i sposobu wyrażenia (utwór).

Tym mianem określane są przede wszystkim utwory:

  • wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe),
  • plastyczne,
  • fotograficzne,
  • lutnicze,
  • wzornictwa przemysłowego,
  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne,
  • muzyczne i słowno-muzyczne,
  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne,
  • audiowizualne (w tym wizualne i audialne).

Przez własność przemysłową, zgodnie z ustawą należy natomiast rozumieć:

Ustawa Prawo własności przemysłowej
Art. 1 ust. 1 Ustawa normuje:
Pkt. 1 Stosunki w zakresie wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń graficznych i topografii układów scalonych.

Co kryje się pod wskazanymi w przepisach pojęciami? Otóż za wynalazek uznaje się rozwiązanie nowe, posiadające poziom wynalazczy i nadające się do przemysłowego rozwiązania. Nowe – czyli takie, które przed datą zgłoszenia nie zostało udostępnione do powszechnej wiadomości, w formie ustnego albo pisemnego opisu, przez stosowanie, ujawnienie lub w jakikolwiek inny sposób. Poziom wynalazczy ustala, czy wynalazek nie wynika bezpośrednio z aktualnego stanu techniki, natomiast przemysłowe stosowanie wskazuje, że dzięki odkryciu może być uzyskiwany wytwór albo stosowany sposób w jakiekolwiek gałęzi przemysłu, nie wykluczając rolnictwa.

Wzorem użytkowym określane jest nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym, dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci. Za użyteczny można uznać taki wzór użytkowy, dzięki któremu można osiągnąć cel mający praktyczne znaczenie przy wytwarzaniu lub korzystaniu z wyrobów. Wzorem przemysłowym jest natomiast nowa, oryginalna i nadająca się do wielokrotnego odtwarzania postać wytworu, przejawiająca się w szczególności w jego kształcie, właściwościach powierzchni, barwie, rysunku i ornamencie. Podobnie jak w przypadku wynalazku, wzór przemysłowy można uznać za nowy, jeśli przed datą jego zgłoszenia taki wzór nie został podany do wiadomości umożliwiającej jego odtworzenie, nie był też wcześniej zgłoszony i zarejestrowany. Oryginalność oznacza natomiast odróżnianie się w sposób wyraźnie od wzorów znanych, przy czym nie powinien on być także kombinacją już znanych wzorów.

Kolejny rodzaj własności intelektualnej to znak towarowy. Jego definicja wskazuje, iż jest to każde oznaczenie przedstawione w sposób graficzny lub też takie, które w sposób graficzny da się wyrazić. Znak służy do odróżnienia towarów jednego przedsiębiorstwa od tego samego rodzaju towarów innych przedsiębiorstw. Zgodnie z ustawą, najczęściej znakiem towarowym staje się wyraz, rysunek, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, melodia albo inny sygnał dźwiękowy.

Oznaczenia geograficzne to zgodnie z ustawą oznaczenia słowne odnoszące się bezpośrednio lub pośrednio do nazwy miejsca, miejscowości, regionu lub kraju, które identyfikują towar jako pochodzący z tego terenu, jeżeli określona jakość, dobra opinia lub inne cechy towaru są przypisywane przede wszystkim pochodzeniu geograficznemu tego towaru.

Ostatnim podstawowym rodzajem własności intelektualnej określanej przez prawo przemysłowe jest topografia układu scalonego. Jest to rozwiązanie polegające na wyrażonym w dowolny sposób, przestrzennym rozplanowaniu elementów, z których co najmniej jeden jest elementem aktywnym, oraz wszystkich lub części połączeń układu scalonego. Układem scalonym nazywa się natomiast jedno- lub wielowarstwowy wytwór przestrzenny, utworzony z elementów z materiału półprzewodnikowego tworzącego ciągłą warstwę, ich wzajemnych połączeń przewodzących i obszarów izolujących, nierozdzielnie ze sobą sprzężonych, w celu spełniania funkcji elektronicznych.

Opisując różne rodzaje własności intelektualnej, warto wspomnieć także o bazach danych:

Ustawa o ochronie baz danych
Art. 2 ust. 1 W rozumieniu ustawy:
Pkt. 1 baza danych oznacza zbiór danych lub jakichkolwiek innych materiałów i elementów zgromadzonych według określonej systematyki lub metody, indywidualnie dostępnych w jakikolwiek sposób, w tym środkami elektronicznymi, wymagający istotnego, co do jakości lub ilości, nakładu inwestycyjnego w celu sporządzenia, weryfikacji lub prezentacji jego zawartości.

Własność intelektualna w firmie - jak ją chronić?

Okazuje się, że nawet niewielka firma może posiadać własności intelektualne, które warto chronić. Innowacyjny sposób produkcji, nowatorskie wykorzystanie procedury lub maszyny może stać się początkiem rozwoju w kierunku naprawdę dużego przedsiębiorstwa – warto zatem na początku stosownie zabezpieczyć własne pomysły.

Ochrona własności intelektualnej może odbywać się w dwojaki sposób. Pierwszy z nich polega na uzyskaniu prawa wyłącznego, na podstawie wskazanych wcześniej przepisów. Drugi, nieoparty na przepisach, pozwala na ochronę w formie tzw. wiedzy utajonej.

Ochrona własności intelektualnej - prawo wyłączne

Zaczynając ponownie od utworów – pierwszą metodą na zabezpieczenie się przed korzystaniem z własności firmy są prawa autorskie. Dobrą wiadomością jest fakt, że w tym przypadku nie trzeba dopełniać formalności – utwór podlega bowiem automatycznej ochronie od momentu jego ustalenia. Zatem jeśli z utworu zacznie korzystać osoba nieuprawniona, twórca będzie miał pełne prawo dochodzenia swojego przed obliczem sądu. W tym miejscu warto natomiast pamiętać, że konieczne będzie udowodnienie własnego autorstwa i daty jego powstania. Jeśli tworzy się coś naprawdę wartościowego, warto o takie dowody zadbać wcześniej, aby w razie postępowania być zabezpieczonym.

W przypadku wynalazku ochrona prawna nadawana jest za pomocą patentu. Aby go uzyskać, trzeba się zmierzyć z dość wymagającą procedurą prawną. Na początku wynalazek powinien zostać zgłoszony do odpowiedniego urzędu (w przypadku starań o patent polski będzie to Urząd Patentowy RP). Niezbędne będą w tym przypadku podanie o udzielenie patentu, opis wynalazku oraz jego skrót, a także zastrzeżenie lub zastrzeżenia patentowe. Po rozpatrzeniu wniosku wynalazcy nadawany jest patent – czyli prawo do wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Polski. Patent będzie obowiązywał przez kolejne 20 lat.

Wzory użytkowe są chronione przez tzw. prawo ochronne. Procedura uzyskania takiej ochrony jest analogiczna do starań o patent, jednak w tym wypadku okres obowiązywania prawa wynosić będzie10 lat. Podobnie jak wzory użytkowe, prawem ochronnym obejmowane są także znaki towarowe. Okres trwania ochrony także w takim przypadku trwa co do zasady 10 lat, jednakże może być przedłużany na kolejne okresy dziesięcioletnie. Kiedy dany element staje się znakiem towarowym, można to rozpoznać po znajdującym się zwykle koło niego symbolu ®.

W przypadku wzoru przemysłowego ochrona nosi nazwę prawa z rejestracji, a aby go uzyskać, konieczne jest złożenie podania, ilustracji oraz opisu wyjaśniającego ilustrację wzoru. Ochrona jest udzielana na max. 25 lat, przy czym okres ten podzielony jest na odcinki krótsze, pięcioletnie. Podobnie ochronie z tytułu prawa z rejestracji podlegają oznaczenia geograficzne, choć w ich przypadku samoczynne wygaśnięcie ochrony następuje w przypadku, gdy nastąpi wydarzenia, z którym ustawa wiąże moment wygaśnięcia. Topografie układów scalonych, podlegające także prawu z rejestracji, wygasają w 15 roku od ich ustalenia, chyba że wcześniej upłynie okres na który prawo takie zostało przyznane lub były one wykorzystywane w celach handlowych

Ochrona własności intelektualnej - wiedza utajona

Prawne metody ochrony własności intelektualnej dają pełne bezpieczeństwo ich właścicielowi, mają jednak pewną wadę. Chodzi tu mianowicie o fakt, że nie są one stałe – wygasają z biegiem czasu lub ze względu na miejsce, w którym obowiązują. Dlatego też warto zwrócić uwagę na alternatywne rozwiązanie, jakim jest wiedza utajona.

Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji
Art. 11 ust. 4
Przez tajemnicę przedsiębiorstwa rozumie się nieujawnione do wiadomości publicznej informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, co do których przedsiębiorca podjął niezbędne działania w celu zachowania ich poufności.

W tym przypadku przedsiębiorca nie musi zatem spełniać wymagań formalnych, aby uzyskać ochronę, nie musi także obawiać się upływającego czasu. Z drugiej strony do jego obowiązków będzie należało dołożenie wszelkich starań, aby wartościowe dla firmy procedury czy innowacje nie wyszły na światło dzienne.

Jak zarobić na własności intelektualnej?

Zadbanie o ochronę własności intelektualnej w firmie jest rozsądnym posunięciem, dzięki któremu w razie bezprawnego wykorzystania pomysłu firma może dochodzić swojego prawa przed sądem. Jeśli uda jej się wygrać, odszkodowanie często sięga bajońskich sum.

Jednakże patenty i prawa ochronne dają także inną możliwość zarabiania, i to bez konieczności zatrudniania adwokatów. Opatentowane wynalazki nie mogą być wykorzystywane przez innych poza twórcą – chyba że twórca wyrazi na to zgodę. A jeśli udziela takiej zgody, odbywa się to najczęściej w postaci odpłatnej licencji – czyli formie wypożyczenia technologii, wynalazku czy utworu. W sytuacji kiedy chroniona własność jest na tyle innowacyjna i wartościowa, że jej brak może znacząco utrudnić lub spowolnić rozwój i funkcjonowanie konkurencyjnych firm, współpraca na zasadzie licencji może przynieść autorowi niemałe zyski.

Własność intelektualna w firmie to zatem nie to, co przedsiębiorca i jego pracownicy mają w głowach, ale wszystko to, co dzięki własnej wiedzy i zdolnościom udało im się stworzyć. Warto zadbać o to, aby utwory, wynalazki i inne niepowtarzalne dzieła były dokładnie chronione.