Poradnik Przedsiębiorcy

Patenty i prawo autorskie – czyli czym jest ochrona własności intelektualnej

Własna firma jest dla przedsiębiorcy zazwyczaj jedną z najważniejszych rzeczy w życiu. Nie dziwi zatem, że dba on o zabezpieczenia biura czy hali produkcyjnej, wyposażając je w alarmy, kamery, czasem zatrudniając ochronę. Dbałość o bezpieczeństwo przejawia się też w najlepszym oprogramowaniu antywirusowym, skomplikowanych hasłach do komputerów i pancernych szafach na dokumenty. Skoro wartość firmy jest tak wysoka, że właściciel jest skłonny inwestować w jej ochronę naprawdę duże środki, warto postawić sobie pytanie, co z jej innym aspektem – własnością intelektualną? Wynalazki, procedury i know-how, będące często podstawą przewagi konkurencyjnej firmy, są też najczęściej zaniedbywane pod względem bezpieczeństwa. Warto zmienić ten stan rzeczy, nie tylko żeby nie stracić, ale być może także zarobić. Na czym polega ochrona własności intelektualnej?

Własność intelektualna i jej rodzaje

Aby wskazać sposoby ochrony i wykorzystania własności intelektualnej, należy przede wszystkim ustalić, co należy rozumieć przez własność intelektualną. Jak sama nazwa wskazuje, pod pojęciem tym kryją się wszystkie wytwory ludzkiego rozumu i wyobraźni. Ich wartość tkwi w aspekcie niematerialnym – pomyśle, procedurze, sposobie – natomiast najczęściej jest ujmowana w formie materialnych nośników. Co można zaliczyć do wytworów ludzkiego umysłu? Zwykle chodzi tutaj o dzieła z dziedziny literatury, sztuki, nauki lub przemysłu, choć nie da się zamknąć tego katalogu – tak jak nie da się ograniczyć ludzkiej wyobraźni.

Umysł człowieka twórczego to potężne źródło, a jego własność intelektualna może być niemałą wartością. O ile jednak prawo własności materialnej można ustalić bardzo łatwo – wystarczy np. dowód rejestracyjny pojazdu lub akt własności nieruchomości – to już w przypadku własności umysłowej ciężko jest definitywnie stwierdzić i udowodnić, kto jest autorem konkretnego dzieła. Żeby nieco to uprościć, stworzone zostały akty prawne mające na celu ochronę własności intelektualnej. W Polsce są to przede wszystkim cztery ustawy – Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 16 kwietnia 1993 r., Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 4 lutego 1994 r., Ustawa Prawo własności przemysłowej z 30 czerwca 2000 r. oraz Ustawa o ochronie baz danych z 27 lipca 2001 r.

Jeśli oprzeć się na podziale wyznaczonym przez akty prawne, własność intelektualna jest chroniona przede wszystkim na zasadach prawa autorskiego oraz własności przemysłowej.

Prawo autorskie chroni dzieła nazywane utworami:

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Art. 1 ust. 1 Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczania i sposobu wyrażenia (utwór).

Tym mianem określane są przede wszystkim utwory:

  • wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe),
  • plastyczne,
  • fotograficzne,
  • lutnicze,
  • wzornictwa przemysłowego,
  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne,
  • muzyczne i słowno-muzyczne,
  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne,
  • audiowizualne (w tym wizualne i audialne).

Przez własność przemysłową, zgodnie z ustawą należy natomiast rozumieć:

Ustawa Prawo własności przemysłowej
Art. 1 ust. 1 Ustawa normuje:
Pkt. 1 Stosunki w zakresie wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń graficznych i topografii układów scalonych.

Co kryje się pod wskazanymi w przepisach pojęciami? Otóż za wynalazek uznaje się rozwiązanie nowe, posiadające poziom wynalazczy i nadające się do przemysłowego rozwiązania. Nowe – czyli takie, które przed datą zgłoszenia nie zostało udostępnione do powszechnej wiadomości, w formie ustnego albo pisemnego opisu, przez stosowanie, ujawnienie lub w jakikolwiek inny sposób. Poziom wynalazczy ustala, czy wynalazek nie wynika bezpośrednio z aktualnego stanu techniki, natomiast przemysłowe stosowanie wskazuje, że dzięki odkryciu może być uzyskiwany wytwór albo stosowany sposób w jakiekolwiek gałęzi przemysłu, nie wykluczając rolnictwa.

Wzorem użytkowym określane jest nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym, dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci. Za użyteczny można uznać taki wzór użytkowy, dzięki któremu można osiągnąć cel mający praktyczne znaczenie przy wytwarzaniu lub korzystaniu z wyrobów. Wzorem przemysłowym jest natomiast nowa, oryginalna i nadająca się do wielokrotnego odtwarzania postać wytworu, przejawiająca się w szczególności w jego kształcie, właściwościach powierzchni, barwie, rysunku i ornamencie. Podobnie jak w przypadku wynalazku, wzór przemysłowy można uznać za nowy, jeśli przed datą jego zgłoszenia taki wzór nie został podany do wiadomości umożliwiającej jego odtworzenie, nie był też wcześniej zgłoszony i zarejestrowany. Oryginalność oznacza natomiast odróżnianie się w sposób wyraźnie od wzorów znanych, przy czym nie powinien on być także kombinacją już znanych wzorów.

Kolejny rodzaj własności intelektualnej to znak towarowy. Jego definicja wskazuje, iż jest to każde oznaczenie przedstawione w sposób graficzny lub też takie, które w sposób graficzny da się wyrazić. Znak służy do odróżnienia towarów jednego przedsiębiorstwa od tego samego rodzaju towarów innych przedsiębiorstw. Zgodnie z ustawą, najczęściej znakiem towarowym staje się wyraz, rysunek, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, melodia albo inny sygnał dźwiękowy.

Oznaczenia geograficzne to zgodnie z ustawą oznaczenia słowne odnoszące się bezpośrednio lub pośrednio do nazwy miejsca, miejscowości, regionu lub kraju, które identyfikują towar jako pochodzący z tego terenu, jeżeli określona jakość, dobra opinia lub inne cechy towaru są przypisywane przede wszystkim pochodzeniu geograficznemu tego towaru.

Ostatnim podstawowym rodzajem własności intelektualnej określanej przez prawo przemysłowe jest topografia układu scalonego. Jest to rozwiązanie polegające na wyrażonym w dowolny sposób, przestrzennym rozplanowaniu elementów, z których co najmniej jeden jest elementem aktywnym, oraz wszystkich lub części połączeń układu scalonego. Układem scalonym nazywa się natomiast jedno- lub wielowarstwowy wytwór przestrzenny, utworzony z elementów z materiału półprzewodnikowego tworzącego ciągłą warstwę, ich wzajemnych połączeń przewodzących i obszarów izolujących, nierozdzielnie ze sobą sprzężonych, w celu spełniania funkcji elektronicznych.

Opisując różne rodzaje własności intelektualnej, warto wspomnieć także o bazach danych:

Ustawa o ochronie baz danych
Art. 2 ust. 1 W rozumieniu ustawy:
Pkt. 1 baza danych oznacza zbiór danych lub jakichkolwiek innych materiałów i elementów zgromadzonych według określonej systematyki lub metody, indywidualnie dostępnych w jakikolwiek sposób, w tym środkami elektronicznymi, wymagający istotnego, co do jakości lub ilości, nakładu inwestycyjnego w celu sporządzenia, weryfikacji lub prezentacji jego zawartości.