Poradnik Przedsiębiorcy

Odszkodowania za szkody - jak ustalić wysokość?

Zgodnie z art. 362 k.c., jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron.

Kwestię naprawienia szkody natomiast reguluje art. 363 k.c.:

Art. 363. § 1. Naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego, bądź przez przywrócenie stanu poprzedniego, bądź przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej. Jednakże gdyby przywrócenie stanu poprzedniego było niemożliwe albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty, roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu.

§ 2. Jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić w pieniądzu, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili.

Szkoda więc może być naprawiona albo przez przywrócenie stanu poprzedniego, albo zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, z czego zapłata sumy pieniężnej jest obligatoryjna, jeśli przywrócenie stanu poprzedniego jest niemożliwe. Należy oczywiście pamiętać, że jeśli mamy do czynienia z odpowiedzialnością kontraktową i strony w umowie ustaliły inne warunki naprawy szkody, zastosowanie będą miały postanowienia umowy.

Szkoda niemajątkowa

Zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową, czyli inaczej nazywaną krzywdą, regulowane jest na podstawie takich przepisów kodeksu cywilnego jak: art. 24 (dotyczący naruszenia dóbr osobistych), art. 445 (dotyczący zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w przypadku odpowiedzialności deliktowej), art. 448 (dotyczący naruszenia dóbr osobistych w przypadku odpowiedzialności deliktowej).

Szkoda niemajątkowa, jak zostało zasygnalizowane powyżej, to wszelkie negatywne skutki dla cielesnej i psychicznej kondycji poszkodowanego, które nie naruszają jego majątku.

Szkoda niemajątkowa więc to wszystko to, co negatywnie wpływa na samopoczucie poszkodowanego, jego zdrowie, jakość życia, czyli wszelkie cierpienia fizyczne (ból), jak i psychiczne (np. żałoba po zmarłym członku rodziny). Szkoda niemajątkowa może występować samodzielnie lub równocześnie ze szkodą majątkową (tak więc poszkodowany może wtedy ubiegać się zarówno o odszkodowanie za szkodę majątkową, jak i zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową).

Przykład 1.

Poszkodowany, będąc pasażerem samochodu, ucierpiał wskutek wypadku spowodowanego przez kierowcę tego samochodu. W wypadku tym zginął krewny poszkodowanego. Ponadto laptop, który poszkodowany miał ze sobą, uległ zniszczeniu. W tej sytuacji poszkodowany może domagać się od kierowcy samochodu odszkodowania za szkody majątkowe na mieniu (zniszczony laptop), szkodę majątkową na osobie (wskutek uszkodzeń ciała poszkodowany nie mógł pracować, więc utracił część zarobku) oraz zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową na osobie (uszczerbek na zdrowiu poszkodowanego, ból po stracie bliskiej osoby, trauma po wypadku).

Zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową występuje tylko w przypadku odpowiedzialności deliktowej. Co do zasady pokrzywdzony więc nie może domagać się zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową w przypadku odpowiedzialności kontraktowej (wyjątkiem jest zbieg odpowiedzialności deliktowej oraz kontraktowej - art. 443 k.c.)

Odszkodowania za szkody w przypadku szkody majątkowej - jak ustalić wysokość?

Ustalenie istnienia i wysokości szkody dokonuje się za pomocą metody różnicowej, zgodnie z którą szkodą będzie różnica między rzeczywistym stanem majątku poszkodowanego w chwili dokonywania ustalenia a stanem hipotetycznym, który istniałby, gdyby do zdarzenia powodującego szkodę nie doszło. Na ustalenie wysokości szkody mają wpływ nie tylko bezpośrednie skutki dla poszczególnych dóbr (np. zniszczenie mieszkania) - czyli strata, ale także dalsze konsekwencje (np. niemożliwość mieszkania w tym mieszkaniu) - czyli utracone korzyści.

Ustalenie stanu rzeczywistego (czyli straty) jest względnie proste, natomiast ustalenie stanu hipotetycznego (czyli utraconych korzyści) może być trudniejsze. Przede wszystkim należy ustalić, czy wystąpienie określonych konsekwencji w danej sytuacji było możliwe, biorąc pod uwagę najbardziej prawdopodobny przebieg zdarzeń (będzie to potwierdzeniem faktu, że dane zdarzenie miało bezpośredni wpływ na powstanie szkody). Należy także ustalić, czy poszkodowany (biorąc pod uwagę jego standardową aktywność i dbałość o własne interesy) w rzeczywistości mógłby osiągnąć korzyść, gdyby szkoda nie wystąpiła. Należy więc wykazać wysoki stopień prawdopodobieństwa utraty korzyści (nie jest jednak konieczny dowód pewności wystąpienia). Bierze się również pod uwagę okoliczności, które wystąpiły po powstaniu szkody, ale które były od niej niezależne (np. okoliczności siły wyższej typu pożar, huragan, lub inne, które nawet jakby zdarzenie powodujące szkodę nie miało miejsca, to i tak do osiągnięcia korzyści by nie doszło).

Przykład 2.

Przedsiębiorca A i przedsiębiorca B zawarli umowę, w wyniku której przedsiębiorca B zobowiązał się codziennie dostarczać towar przedsiębiorcy A (wartość dostarczanego codziennie towaru wynosiła 500 zł), który sprzedawał w swoim sklepie. Przez 7 dni przedsiębiorca B nie dostarczał towaru. Wartość towaru, który przedsiębiorca B miał dostarczać przez 7 dni, wynosiła więc 3500 zł - jest to strata dla przedsiębiorcy A. Ustalając utracone korzyści powinno się wziąć pod uwagę:

  • hipotetyczny zysk, jaki przedsiębiorca A uzyskałby ze sprzedaży niedostarczonych towarów - aby obliczyć ten zysk, można np. sprawdzić, jaki średni tygodniowy zysk przedsiębiorca A osiągał ze sprzedaży takich towarów w tygodniach wcześniejszych,
  • czy do sprzedaży towarów w ogóle by doszło, gdyby zostały one dostarczone (może się np. okazać, że we wcześniejszych tygodniach ten towar w ogóle nie był kupowany, lub wskutek siły wyższej sklep w ogóle nie był w tym okresie otwarty, więc do sprzedaży i tak by nie doszło).

Przedsiębiorca A może więc domagać się od przedsiębiorcy B odszkodowania za szkody, w wysokości 3500 zł (rekompensata za stratę) oraz ewentualnych, oszacowanych w ww. sposób utraconych korzyści.

Zgodnie z art. 363 § 3, odszkodowania za szkody w postaci pieniężnej powinny być określone według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili.

Co do zasady powinno się mieć na uwadze interes poszkodowanego. Jeżeli więc poszkodowany dokonał już nabycia rzeczy lub usługi, należy uwzględnić ich koszt, jeśli odpowiada to cenom obowiązującym na lokalnym rynku. Uwzględnienie cen z daty ustalenia odszkodowania za szkodę ma na celu umożliwienie poszkodowanemu zakup takich samych rzeczy lub usług w momencie, w którym otrzyma odszkodowanie (jeśli więc okaże się, że cena towarów wzrosła od czasu wystąpienia szkody, poszkodowany powinien otrzymać odszkodowanie w wysokości aktualnej ceny tych towarów, a nie ceny sprzed wystąpienia szkody).