Poradnik Przedsiębiorcy

Utwór pracowniczy - czym jest i jak go chronić?

W wyniku twórczej pracy pracownika w ramach stosunku pracy, pracodawca uzyskuje tzw, utwór pracowniczy. Czym dokładnie jest utwór pracowniczy i jak definiowany jest w punktu widzenia autorskich praw majątkowych?

Co to jest utwór pracowniczy?

Utwór pracowniczy to utwór stworzony przez pracownika w zakresie wykonywanych przez niego obowiązków w ramach stosunku pracy. Następuje tu więc kolizja zasad prawa pracy (przede wszystkim zasady zawłaszczania przez pracodawcę rezultatów świadczeń pracowników) oraz zasad prawa autorskiego. W odpowiedzi na to utwór pracowniczy został uregulowany w art. 12 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych

Art. 12. 1. Jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.

2. Jeżeli pracodawca, w okresie dwóch lat od daty przyjęcia utworu, nie przystąpi do rozpowszechniania utworu przeznaczonego w umowie o pracę do rozpowszechnienia, twórca może wyznaczyć pracodawcy na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu z tym skutkiem, że po jego bezskutecznym upływie prawa uzyskane przez pracodawcę wraz z własnością przedmiotu, na którym utwór utrwalono, powracają do twórcy, chyba że umowa stanowi inaczej. Strony mogą określić inny termin na przystąpienie do rozpowszechniania utworu.

3. Jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej, z chwilą przyjęcia utworu pracodawca nabywa własność przedmiotu, na którym utwór utrwalono.

Przepisy dotyczące utworu pracowniczego mają charakter względnie obowiązujący, co oznacza, że strony stosunku pracy mogą kwestie sposobu czy zakresu nabycia autorskich praw majątkowych uregulować wedle własnej woli (z ograniczeniami wynikającymi z rozdziału 5 ustawy o prawach autorskich). Mogą to zrobić zarówno w umowie o pracę, jak i w odrębnej umowie. Jeśli strony nie uregulują w umowie kwestii dotyczących utworu pracowniczego lub jeśli uregulowania te będą niepełne, obowiązywać ich będzie art. 12 ustawy.

Jak zostało podkreślone powyżej, pracodawca może nabyć prawa wyłącznie do utworu stworzonego w ramach wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku pracy, czyli stworzenie dzieła powinno należeć do zadań

pracownika, określonych w umowie o pracę lub wynikających z zakresu obowiązków w niej opisanych (w praktyce najczęściej podawany jest zakres obowiązków - przykładowo jeśli pracodawca zatrudnia grafika lub fotografa, ich praca twórcza wynika właśnie z opisanego zakresu obowiązków). Natomiast jeśli z umowy o pracę (zarówno z zadań, jak i zakresu obowiązków) nie wynika konieczność świadczenia pracy twórczej, a pracownik, wykonując swoje obowiązki, przy okazji lub przez przypadek stworzy utwór w znaczeniu prawa autorskiego, dzieło to nie będzie traktowane jako utwór pracowniczy, a wszelkie uprawnienia z tego wynikające będą przysługiwały pracownikowi. Bez znaczenia będzie fakt, czy pracownik wykonał ów utwór w godzinach pracy, czy do jego wykonania użył urządzeń lub materiałów należących do pracodawcy, czy pracodawca sfinansował powstanie utworu lub czy w procesie twórczym brały inne osoby zatrudnione przez pracodawcę.

Utwór pracowniczy - nabycie autorskich praw majątkowych przez pracodawcę

Autorskie prawa majątkowe do utworu stworzonego przez pracownika pierwotnie powstają na jego rzecz. Pracodawca (zgodnie z ust. 1 art. 12 ustawy o prawie autorskim), przy braku odmiennych ustaleń umownych, nabywa te prawa w sposób pochodny dopiero z chwilą przyjęcia utworu. Przyjęcie utworu następuje w drodze jednostronnego oświadczenia woli pracodawcy. Ponadto autor utworu musi go faktycznie pracodawcy dostarczyć (pracodawca nie może w żaden sposób zmusić pracownika do przekazania mu utworu, może jedynie wystąpić z roszczeniami przysługującymi mu na podstawie kodeksu pracy w związku z niewykonaniem obowiązków pracowniczych).

W związku z powyższym od momentu ustalenia utworu (uzewnętrznienia, ujawnienia w taki sposób, że osoby trzecie mogą się z nim zapoznać) do chwili przekazania pracodawcy, uprawnionym z tytułu majątkowych praw autorskich jest wyłącznie pracownik (pierwotne nabycie praw). Przyjęcie utworu przez pracodawcę oznacza akceptację utworu i nie została dla tego przewidziana żadna forma szczególna. Artykuł 13 ustawy o prawie autorskim wprowadza ponadto domniemanie przyjęcia utworu przez pracodawcę, jeżeli nie zawiadomi on twórcy w terminie sześciu miesięcy od dostarczenia utworu o jego nieprzyjęciu lub uzależnieniu przyjęcia od dokonania określonych zmian. Strony mogą określić w umowie o pracę inny termin.

Ważne!

Późniejsze rozwiązanie umowy o pracę nie ma wpływu na autorskie prawa majątkowe, które pozostają przy pracodawcy (pracownik nie “odzyskuje” tych praw). Aby uniknąć sporów w przyszłości (zwłaszcza po ustaniu stosunku pracy), strony wiedząc, że praca twórcza będzie świadczona przez pracownika, czego efektem będzie powstawanie utworów w rozumieniu prawa autorskiego, powinny zawsze szczegółowo uregulować te kwestie w umowie o pracę (np. regulacje dotyczące eksploatacji utworu przez pracodawcę po ustaniu stosunku pracy).

Należy pamiętać, że przekazanie pracodawcy utworu nie wymaga wypłaty pracownikowi dodatkowego wynagrodzenia (chyba że strony ustalą w umowie coś innego). Co do zasady, wynagrodzenie pracownika za pracę na rzecz pracodawcy zawiera w sobie także wynagrodzenie za przeniesienie autorskich praw majątkowych.

Utwór pracowniczy i pola jego eksploatacji

Zgodnie z ogólnymi przepisami prawa autorskiego, przeniesienie autorskich praw majątkowych może obejmować tylko te pola eksploatacji (czyli określenie sposobu, w jaki może być wykorzystywany utwór), które wyraźnie zostały wskazane w umowie. Umowa może dotyczyć tylko pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia (art. 41 ustawy o prawie autorskim). Jednocześnie, zgodnie z art. 49 ust. 1, jeżeli w umowie nie określono sposobu korzystania z utworu, powinien on być zgodny z charakterem i przeznaczeniem utworu oraz przyjętymi zwyczajami.

Możesz ocenić ten artykuł