Wartość tego, czym jest kariera zawodowa jako dobro osobiste, jest współcześnie mierzona nie tylko awansami czy wysokością zarobków, lecz także stopniem, w jakim pozwala ona jednostce realizować własny potencjał, potrzeby i wartości. Z tego powodu pozytywny, zgodny z aspiracjami przebieg drogi pracowniczej ma dla każdej osoby aktywnej zawodowo istotne znaczenie. Skoro tak rozumiany rozwój ma również aspekt niematerialny, związany m.in. z poczuciem satysfakcji, warto postawić pytanie, czy w świetle prawa można uznać go za dobro osobiste.
Czym są dobra osobiste?
Zgodnie z art. 23 Kodeksu cywilnego dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, żeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności żeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia (art. 24 § 1 i § 2 kc).
Obowiązek poszanowania dóbr osobistych pracownika
Na gruncie prawa pracy do pojęcia dóbr osobistych odsyła art. 111 Kodeksu pracy, który stanowi, że pracodawca jest obowiązany szanować godność i inne dobra osobiste pracownika. Godność uznano zatem za szczególnie chronione dobro osobiste.
W doktrynie prawa pracy i w orzecznictwie sądowym funkcjonuje pojęcie godności pracowniczej, utożsamianej jako poczucie własnej wartości, oparte na opinii dobrego fachowca i sumiennego pracownika oraz na uznaniu zdolności, umiejętności i wkładu pracy pracownika przez jego przełożonych. Naruszeniem tak rozumianej godności pracowniczej są zachowania pracodawcy polegające m.in. na słownej lub czynnej zniewadze, dopuszczaniu się czynów nieobyczajnych wobec pracownika, krzywdzących ocenach jego kwalifikacji, udzielaniu nieprawdziwych opinii o pracowniku, bezzasadnym wymierzaniu mu kar dyscyplinarnych, ujawnianiu bez zgody pracownika informacji objętych ochroną danych osobowych.
Godność człowieka stanowi wewnętrzny aspekt czci rozumiany jako poczucie własnej wartości jako człowieka i oczekiwanie szacunku ze strony innych ludzi. Cześć, dobre imię i dobra sława człowieka są pojęciami obejmującymi wszystkie dziedziny życia osobistego, zawodowego i społecznego. Naruszenie czci może więc nastąpić zarówno przez pomówienie o ujemne postępowanie w życiu osobistym i rodzinnym, jak i przez zarzucenie niewłaściwego postępowania w życiu zawodowym, naruszające dobre imię danej osoby i mogące narazić ją na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu lub innej działalności. Cześć człowieka przejawia się w aspekcie zewnętrznym (dobre imię) i wewnętrznym (godność osobista). Naruszenie dobrego imienia należy łączyć z pomawianiem innej osoby o takie postępowanie lub właściwości, które mogą ją poniżyć w opinii publicznej, narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu, rodzaju działalności. Naruszenie godności osobistej stanowi zniewagę (obrazę).
Kryteria obiektywne
W każdym przypadku, badając, czy doszło do naruszenia dobra osobistego, należy mieć na uwadze kryteria obiektywne, nie zaś subiektywne odczucia osoby żądającej ochrony prawnej. Dobro osobiste w postaci godności przybiera zatem dwie formy, tj. godności osobistej jako wyobrażenie jednostki o własnej wartości, a także czci zewnętrznej (dobrego imienia), czyli opinii, jaką inni ludzie mają o wartości danego człowieka, a więc jego obrazu w oczach osób trzecich. Dla stwierdzenia naruszenia godności osobistej nie jest więc konieczne, aby zarzut sformułowany pod adresem danej osoby był rozpowszechniony, a nawet – by w ogóle dotarł do wiadomości innych osób. O naruszeniu tzw. czci zewnętrznej (reputacji) można natomiast mówić dopiero wówczas, gdy dyskredytująca jednostkę wypowiedź dotrze do osób trzecich, zostanie upubliczniona. Koniecznym elementem wyłączenia bezprawności działania naruszającego dobra osobiste jest prawdziwość twierdzeń, co do faktów. Jego bezprawności nie uchyla nawet dochowanie należytej staranności i rzetelności w sprawdzaniu i wykorzystaniu danych, na których zarzut się opiera. Działanie jest bezprawne, gdy pozostaje w obiektywnej sprzeczności z zasadami porządku prawnego, tj. z regułami postępowania wyznaczonymi zarówno przez normy prawne, jak i przez zasady współżycia społecznego. Postawienie komuś nieprawdziwego zarzutu naruszającego jego cześć (godność) jest zawsze działaniem sprzecznym z zasadami współżycia społecznego, a przez to bezprawnym. Zgodnie z przeważającym poglądem judykatury koniecznym elementem wyłączenia bezprawności działania naruszającego dobra osobiste jest prawdziwość twierdzeń co do faktów. Jego bezprawności nie uchyla nawet dochowanie należytej staranności i rzetelności w sprawdzaniu i wykorzystaniu danych, na których zarzut się opiera (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 28 maja 2024 roku, III APa 1/24).
Pojęcie kariery zawodowej
Karierę zawodową można zdefiniować jako całokształt przebiegu aktywności zawodowej człowieka, obejmujący kolejne etapy jego życia zawodowego, takie jak zdobywanie wykształcenia i kwalifikacji, podejmowanie pracy, rozwijanie kompetencji, awanse, zmiany stanowisk, specjalizacji lub branż, a także osiąganie celów zawodowych i osobistych. Jest to proces długofalowy, dynamiczny i indywidualny, kształtowany zarówno przez decyzje, aspiracje, wartości i predyspozycje danej osoby, jak i przez czynniki zewnętrzne, takie jak sytuacja na rynku pracy, rozwój technologii, uwarunkowania społeczne czy możliwości edukacyjne.
Kariera zawodowa nie musi oznaczać wyłącznie awansowania na wyższe stanowiska ani osiągnięcia wysokiego statusu materialnego. Współcześnie rozumie się ją znacznie szerzej – jako świadome lub naturalnie przebiegające kształtowanie własnej drogi zawodowej, prowadzące do rozwoju kompetencji, zdobywania doświadczenia, realizacji celów oraz osiągania satysfakcji z wykonywanej pracy. Dla jednej osoby kariera może oznaczać sukces menedżerski i kierowanie dużym zespołem, dla innej – rozwój ekspercki, prowadzenie własnej działalności gospodarczej, zmianę zawodu, zachowanie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym lub wykonywanie pracy zgodnej z zainteresowaniami i wartościami.
Kariera zawodowa obejmuje zarówno obiektywne aspekty, takie jak zajmowane stanowiska, poziom wynagrodzenia, zakres odpowiedzialności, zdobyte kwalifikacje czy osiągnięcia zawodowe, jak i subiektywne aspekty, związane z poczuciem spełnienia, satysfakcją z pracy, rozwojem osobistym, realizacją własnych ambicji oraz postrzeganiem własnego sukcesu. Postrzega się ją jako ciąg doświadczeń zawodowych i edukacyjnych, które człowiek gromadzi przez całe życie, rozwijając swoje kompetencje, budując tożsamość zawodową oraz dostosowując się do zmieniających się warunków społeczno-gospodarczych.
Czy kariera zawodowa jako dobro osobiste podlega prawnej ochronie?
W orzecznictwie sądowym wydaje się dominować pogląd, że ogólnie szeroko ujmowana kariera zawodowa sama nie jest uznawana za dobro osobiste w rozumieniu art. 23 kp (a w konsekwencji też w rozumieniu art. 111 kp). Jednak bezprawne naruszenia dóbr osobistych, w tym godności (czci) np. przez zniesławianie, trwale i negatywnie wpływające na sytuację zawodową danej osoby (w szczególności pracownika), skutkujące utratą dobrej opinii i poważania w środowisku zawodowym i pozazawodowym, godzi w wartości niematerialne łączące się ściśle z osobą, a więc narusza dobro osobiste. Oznacza to, że choć ogólnie rozumiana kariera zawodowa nie jest dobrem osobistym, to określone działania wymierzone w dobra osobiste, mogą utrudniać/zakłócać przebieg kariery zawodowej (wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2021 roku, II PSKP 31/21 i z 5 marca 2025 roku, II CSKP 59/23).
Jednocześnie należy odnotować, że Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 14 czerwca 2016 roku (VI ACa 972/15) uznał, że prawo do rozwoju kariery sportowej można zakwalifikować jako dobro osobiste człowieka, pomimo że nie jest ono wprost wymienione w art. 23 kc, ze względu na fakt, że katalog dóbr osobistych nie jest enumeratywny, a wręcz podlega ciągłemu i znacznemu rozszerzaniu. Sąd ten w badanej przez siebie sprawie stwierdził naruszenie dobra osobistego powoda w postaci ograniczenia mu prawa do rozwoju kariery sportowej przez dokonanie zmiany „kalendarza imprez 2013 – pływanie”, co uniemożliwiło powodowi wzięcie udziału w zawodach w pełnym wymiarze, ze względu na kolizję nowego terminu zawodów z terminem jego wcześniej już zaplanowanego wyjazdu.
Jak wskazano wyżej, kariera zawodowa to długotrwały proces rozwoju zawodowego i osobistego, obejmujący wszystkie doświadczenia związane z pracą, edukacją i doskonaleniem kompetencji, prowadzący do realizacji indywidualnych celów, budowania pozycji zawodowej oraz osiągania satysfakcji i poczucia spełnienia w życiu zawodowym. W świetle omówionych wyroków odpowiedź na pytanie, czy kariera zawodowa jest dobrem osobistym, nie jest oczywista. Wydaje się natomiast, że zazwyczaj nie mamy do czynienia bezpośrednio z „naruszaniem kariery zawodowej”, lecz raczej z naruszaniem dóbr osobistych w postaci godności (czci), dobrego imienia itp., co dopiero wtórnie negatywnie wpływa na przebieg kariery zawodowej.
