Postępowanie nakazowe i upominawcze to specjalne tryby dochodzenia roszczeń, które pozwalają wierzycielom na szybkie uzyskanie tytułu wykonawczego. Choć mechanizmy te usprawniają procesy sądowe, stanowią szczególne wyzwanie dla konsumentów. W sporze z przedsiębiorcą kluczowa staje się znajomość swoich praw, terminów na zaskarżenie nakazu zapłaty oraz świadomość, że sąd ma obowiązek chronić konsumenta przed nieuczciwymi praktykami. Wyjaśniamy, jak działają te postępowania i jak się w nich odnaleźć.
Postępowanie nakazowe i upominawcze – ogólne zasady
Sąd wydaje nakaz zapłaty, jeżeli powód dochodzi roszczenia pieniężnego albo świadczenia innych rzeczy zamiennych, a w innych przypadkach – jeżeli przepis szczególny tak stanowi.
Po utracie mocy lub uchyleniu nakazu zapłaty albo w przypadku braku podstaw do jego wydania sąd rozpoznaje sprawę według przepisów ogólnych lub w postępowaniu odrębnym właściwym dla danej sprawy, chyba że przepis szczególny przewiduje inny skutek, w szczególności umorzenie postępowania.
Termin wynosi:
- 2 tygodnie od dnia doręczenia nakazu w przypadku nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym, gdy doręczenie nakazu pozwanemu ma mieć miejsce w kraju;
- miesiąc od dnia doręczenia nakazu w przypadku nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym, gdy doręczenie nakazu pozwanemu ma mieć miejsce poza granicami kraju na terytorium Unii Europejskiej;
- miesiąc od dnia doręczenia nakazu w przypadku nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym, gdy doręczenie nakazu pozwanemu ma mieć miejsce na terytorium Unii Europejskiej;
- 3 miesiące od dnia doręczenia nakazu, w przypadku gdy doręczenie nakazu ma mieć miejsce poza terytorium Unii Europejskiej.
Jeżeli po wydaniu nakazu zapłaty okaże się, że doręczenie tego nakazu ma nastąpić w miejscu, które uzasadnia oznaczenie innego terminu niż termin oznaczony w wydanym nakazie, sąd z urzędu wydaje postanowienie, którym zmienia nakaz w stosownym zakresie.
O ww. zmianie nakazu zapłaty umieszcza się wzmiankę na oryginale nakazu, a na żądanie stron także na wydanych im wypisach. Dalsze odpisy i wypisy powinny być zredagowane w brzmieniu uwzględniającym postanowienie o zmianie nakazu.
Nakaz zapłaty sąd wydaje na posiedzeniu niejawnym. Czynności w sprawie, z wyłączeniem prowadzenia rozprawy i wydania wyroku, może wykonywać referendarz sądowy.
Jeżeli po wydaniu nakazu zapłaty okaże się, że pozwany w chwili wniesienia pozwu nie miał zdolności sądowej, zdolności procesowej albo organu powołanego do jego reprezentowania, a braki te nie zostały usunięte w wyznaczonym terminie zgodnie z przepisami kodeksu, sąd z urzędu uchyla nakaz zapłaty i wydaje odpowiednie postanowienie.
Zaskarżenie nakazu zapłaty
Środek zaskarżenia od nakazu zapłaty wnosi się do sądu, który wydał nakaz zapłaty.
W piśmie zawierającym środek zaskarżenia od nakazu zapłaty pozwany powinien wskazać, czy zaskarża nakaz w całości, czy w części oraz przedstawić zarzuty, które pod rygorem ich utraty należy zgłosić przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy.
Sąd odrzuca środek zaskarżenia niedopuszczalny, spóźniony, nieopłacony lub dotknięty brakami, których nie usunięto pomimo wezwania.
Postępowanie nakazowe – najważniejsze informacje
Nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym wydaje się na wniosek powoda zgłoszony w pozwie.
Sąd wydaje nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, jeżeli fakty uzasadniające dochodzone roszczenie są udowodnione dołączonym do pozwu:
- dokumentem urzędowym,
- zaakceptowanym przez dłużnika rachunkiem,
- wezwaniem dłużnika do zapłaty i pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu.
Sąd wydaje również nakaz zapłaty przeciwko zobowiązanemu z weksla lub czeku należycie wypełnionego, których prawdziwość i treść nie nasuwają wątpliwości. W przypadku przejścia na powoda praw z weksla lub czeku do wydania nakazu niezbędne jest również przedstawienie dokumentów uzasadniających roszczenie, o ile przejście tych praw na powoda nie wynika bezpośrednio z weksla lub czeku.
Sąd wydaje nakaz zapłaty na podstawie dołączonej do pozwu umowy, dowodu spełnienia wzajemnego świadczenia niepieniężnego, dowodu doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, jeżeli powód dochodzi należności zapłaty świadczenia pieniężnego w rozumieniu art. 4 pkt 1a Ustawy z dnia 8 marca 2013 roku o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, odsetek w transakcjach handlowych określonych w tej ustawie lub rekompensaty, o której mowa w art. 10 ust. 1 tej ustawy, oraz na podstawie dokumentów potwierdzających poniesienie kosztów odzyskiwania należności, jeżeli powód dochodzi również zwrotu kosztów, o których mowa w art. 10 ust. 2 tej ustawy.
Jeżeli nie dołączono oryginału weksla lub czeku lub w treści pozwu nie zamieszczono stosownego oświadczenia, przewodniczący wzywa powoda do ich złożenia pod rygorem zwrotu pozwu.
Sąd może skazać na grzywnę powoda, jego przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika, który w złej wierze lub wskutek niezachowania należytej staranności złożył niezgodne z prawdą oświadczenie, że roszczenie dochodzone pozwem nie powstało w związku z umową zawartą z konsumentem.
Przewodniczący i sąd są obowiązani podejmować czynności tak, by pierwsze posiedzenie wyznaczone w celu wydania nakazu zapłaty, rozpoznania sprawy lub nadania jej innego biegu odbyło się nie później niż 2 miesiące od dnia wniesienia pozwu, a jeżeli pozew był dotknięty brakami – od dnia ich usunięcia.
Kwota zasądzona nakazem wraz z wymagalnymi odsetkami stanowi sumę, której złożenie przez dłużnika na rachunek depozytowy Ministra Finansów, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, wystarczy do zabezpieczenia. Jeżeli nakaz zobowiązuje do wydania rzeczy zamiennych, do zabezpieczenia wystarczy złożenie sumy równej wartości przedmiotu sporu.
Powód, wnosząc o dokonanie zabezpieczenia, jest obowiązany wskazać sposób zabezpieczenia. Sąd na wniosek pozwanego może ograniczyć zabezpieczenie według swego uznania.
Nakaz zapłaty wydany na podstawie weksla lub czeku staje się natychmiast wykonalny po upływie terminu do zaspokojenia roszczenia. W razie wniesienia zarzutów sąd może na wniosek pozwanego wstrzymać wykonanie nakazu.
Jeżeli zachodzą podstawy do odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania, sąd z urzędu postanowieniem uchyla nakaz zapłaty i wydaje odpowiednie rozstrzygnięcie. W innym przypadku sąd wydaje wyrok, którym w całości lub części utrzymuje nakaz zapłaty w mocy albo go uchyla i orzeka o żądaniu pozwu.
Postępowanie upominawcze – najważniejsze informacje
Sąd wydaje nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym, chyba że według treści pozwu:
- roszczenie jest oczywiście bezzasadne,
- twierdzenia co do faktów budzą wątpliwość,
- zaspokojenie roszczenia zależy od świadczenia wzajemnego.
Od nakazu zapłaty pozwany może wnieść sprzeciw.
Nakaz zapłaty traci moc w części zaskarżonej sprzeciwem. Sprzeciw tylko jednego ze współpozwanych o to samo roszczenie oraz co do jednego lub niektórych uwzględnionych roszczeń powoduje utratę mocy nakazu jedynie co do nich.
Na wniosek strony sąd wydaje postanowienie stwierdzające utratę mocy nakazu zapłaty w całości lub części.
Obowiązek ochrony konsumentów
Zgodnie z art. 76 Konstytucji RP władze publiczne mają obowiązek chronić konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony określać ma każdorazowo odpowiednia ustawa.
Zgodnie z orzecznictwem: „[…] celem tej ochrony jest nie tyle faworyzowanie konsumentów, co tworzenie rozwiązań prawnych, które pozwalają urzeczywistnić zasadę równorzędności stron stosunków cywilnoprawnych. Zatem ilekroć sąd rozpoznaje sprawę o charakterze konsumenckim, każdorazowo jest zobowiązany: po pierwsze, do zbadania z urzędu, czy dane postanowienia umowy zawartej pomiędzy przedsiębiorcą i konsumentem – jako wchodzące w zakres stosowania Dyrektywy 93/13 z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich – mają nieuczciwy charakter; a po drugie, po dokonaniu takiego badania, do zniwelowania potencjalnego braku równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą. Prowadzi to do wniosku, że sąd w każdym przypadku ma kompetencję, a jednocześnie obowiązek, dokonania z urzędu oceny nieuczciwego charakteru postanowień umowy łączącej konsumenta z przedsiębiorcą. Dotyczy to również sądu, przed którym prowadzone jest postępowanie upominawcze wobec konsumenta” (wyrok Sądu Najwyższego – Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych z 1 czerwca 2022 roku, I NSNc 463/21).
Sąd Najwyższy wskazał, że ocena bezzasadności roszczenia wymaga zbadania w świetle przepisów prawa materialnego jego istnienia, wymagalności, upływu terminu zawitego do jego dochodzenia czy choćby zaskarżalności. Analiza powinna obejmować również m.in. zgodność z prawem umowy łączącej konsumenta z przedsiębiorcą w świetle przepisów regulujących prawo konsumenckie, skoro kwestia ta podlega ocenie sądu z urzędu i bezsprzecznie jest istotna dla rozstrzygnięcia sprawy. Dopiero po dokonaniu tego rodzaju weryfikacji można ustalić, czy w sprawie nie zachodzi oczywista bezzasadność roszczenia i nakaz zapłaty może być wydany.
Zgodnie z ww. orzeczeniem Sądu Najwyższego zaniechanie takiej jak powyższa oceny stanowi przesłankę negatywną wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym. W tym wypadku naruszony zostanie art. 499 § 1 pkt 1 kpc.
