Poradnik Przedsiębiorcy

Świadczenie kompensacyjne – kompendium wiedzy

Nauczyciele są grupą zawodową, której sytuacja prawna w zakresie uprawnień pracowniczych i socjalnych jest regulowana w znacznej mierze na szczególnych zasadach. Wśród aktów prawnych zawierających takie regulacje wymienić należy, poza Kartą Nauczyciela, Ustawę z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych. Kto może starać się o świadczenie kompensacyjne i jak je uzyskać?

 Czym jest świadczenie kompensacyjne? 

We wspomnianej ustawie przewidziano możliwość wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej przez niektórych nauczycieli, gwarantując im przez okres do uzyskania emerytury świadczenie kompensujące dochód z pracy.

W wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 16 lipca 2014 r., III AUa 172/14, zwrócono uwagę na to, że celem ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych było wprowadzenie przejściowego rozwiązania adresowanego do nauczycieli z długim stażem pracy, będącego alternatywą dla emerytur pomostowych, które przysługują nauczycielom w ograniczonym zakresie. Świadczenie to ma charakter zaopatrzeniowy, przejściowy, funkcjonuje poza systemem społecznego ubezpieczenia emerytalnego, choć jest finansowane z budżetu państwa i przypomina swoim charakterem prawnym świadczenie przedemerytalne.

Komu przysługuje świadczenie kompensacyjne? 

Prawo do świadczenia – na warunkach i w wysokości określonych w ustawie – przysługuje nauczycielom, wychowawcom i innym pracownikom pedagogicznym zatrudnionym w:

  • publicznych i niepublicznych przedszkolach;
  • szkołach publicznych i niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych;
  • publicznych i niepublicznych placówkach kształcenia ustawicznego, młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, młodzieżowych ośrodkach socjoterapii, specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych oraz specjalnych ośrodkach wychowawczych dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy i wychowania, a także ośrodkach rewalidacyjno-wychowawczych umożliwiających dzieciom i młodzieży realizację rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązku szkolnego i obowiązku nauki, oraz placówkach zapewniających opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania.

Warunki przyznania świadczenia

Świadczenie przysługuje nauczycielom, którzy spełnili łącznie następujące warunki:

  • osiągnęli odpowiedni wiek;
  • mają okres składkowy i nieskładkowy, w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynoszący 30 lat, w tym 20 lat wykonywania pracy w jednostkach wspomnianych wyżej, w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć;
  • rozwiązali stosunek pracy albo których stosunek pracy został rozwiązany, względnie wygasł, w związku z całkowitą albo częściową likwidacją szkoły lub w związku ze zmianami organizacyjnymi powodującymi zmniejszenie liczby oddziałów w szkole, lub zmianami planu nauczania uniemożliwiającymi dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć

Możliwość skorzystania ze świadczenia kompensacyjnego przewidziano również dla nauczycieli gimnazjów prowadzonych przez jednostkę samorządu terytorialnego, zatrudnionych na podstawie mianowania lub umowy o pracę na czas nieokreślony, których dalsze zatrudnienie w gimnazjum w roku szkolnym 2017/2018 lub 2018/2019 nie było możliwe ze względu na zmiany organizacyjne powodujące wygaszenie kształcenia w gimnazjum – i których stosunki pracy uległy w związku z tym rozwiązaniu albo wygasły.

Wiek umożliwiający skorzystanie ze świadczenia

 Nauczyciel ma prawo do świadczenia, jeżeli ukończył:

  • 55 lat – w latach 2009–2014;
  • 55 lat w przypadku kobiet i 56 lat w przypadku mężczyzn – w latach 2015–2016;
  • 55 lat w przypadku kobiet i 57 lat w przypadku mężczyzn – w latach 2017–2018;
  • 55 lat w przypadku kobiet i 58 lat w przypadku mężczyzn – w latach 2019–2020;
  • 55 lat w przypadku kobiet i 59 lat w przypadku mężczyzn – w latach 2021–2022;
  • 55 lat w przypadku kobiet i 60 lat w przypadku mężczyzn – w latach 2023–2024;
  • 56 lat w przypadku kobiet i 61 lat w przypadku mężczyzn – w latach 2025–2026;
  • 57 lat w przypadku kobiet i 62 lata w przypadku mężczyzn – w latach 2027–2028;
  • 58 lat w przypadku kobiet i 63 lata w przypadku mężczyzn – w latach 2029–2030;
  • 59 lat w przypadku kobiet i 64 lata w przypadku mężczyzn – w latach 2031–2032.

Przykład 1.

Nauczycielka w wieku 55 lat po przepracowaniu w szkolnictwie publicznym 30 lat, w wymiarze, który nigdy nie był niższy od połowy obowiązkowego wymiaru zajęć, wypowiedziała umowę o pracę, rozwiązując stosunek pracy z zatrudniającą ją szkołą podstawową. W opisanych warunkach spełnione są warunki konieczne do nabycia prawa do świadczenia kompensacyjnego. 

Wysokość świadczenia

Świadczenie kompensacyjne stanowi równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia emerytury, ustalonej w sposób określony w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku 60 lat ustalone według obowiązujących w dniu zgłoszenia wniosku o przyznanie świadczenia tablic średniego trwania życia, ogłaszane co roku przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w formie komunikatu w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”.

Świadczenie jest finansowane z budżetu państwa i podlega corocznej waloryzacji.

Kwota świadczenia nie może być niższa niż kwota najniższej emerytury w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS, która w 2020 r. wynosi 1200,00 zł.

Kiedy powstaje, a kiedy ustaje prawo do świadczenia?

Prawo do świadczenia powstaje z dniem spełnienia warunków wymaganych do jego nabycia. W przypadku pobierania zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego prawo do świadczenia powstaje z dniem zaprzestania pobierania tego zasiłku lub świadczenia.

 Prawo do świadczenia ustaje z dniem:

  • poprzedzającym dzień nabycia prawa do emerytury, która jest ustalona decyzją organu rentowego lub innego organu emerytalno-rentowego określonego w odrębnych przepisach;
  • poprzedzającym dzień osiągnięcia przez uprawnionego wieku 60 lat – w przypadku kobiet i 65 lat – w przypadku mężczyzn, jeżeli uprawniony nie ma prawa do emerytury ustalonego decyzją organu rentowego lub innego organu emerytalno-rentowego określonego w odrębnych przepisach;
  • śmierci uprawnionego.

Zawieszenie prawa do świadczenia

Prawo do świadczenia ulega zawieszeniu lub świadczenie to ulega zmniejszeniu na zasadach określonych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS – na wniosek uprawnionego oraz w razie osiągania przychodu w kwocie wyższej niż 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego.

Prawo do świadczenia ulega zawieszeniu bez względu na wysokość uzyskiwanego przychodu w razie podjęcia przez uprawnionego pracy w jednostkach oświaty wymienionych w Karcie Nauczyciela.

Dodatek pielęgnacyjny 

Do świadczenia przysługuje dodatek pielęgnacyjny na zasadach i w wysokości określonych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS – jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia.

Dodatek pielęgnacyjny wynosi 215,84 zł miesięcznie. Kwotę tę podwyższa się przy zastosowaniu wskaźnika waloryzacji emerytur i rent od miesiąca, w którym przeprowadzana jest waloryzacja.
Osobie uprawnionej do emerytury lub renty przebywającej w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym dodatek pielęgnacyjny nie przysługuje, chyba że przebywa poza tą placówką przez okres dłuższy niż 2 tygodnie w miesiącu.

Postępowanie w sprawie przyznania świadczenia

W celu otrzymania świadczenia kompensacyjnego, należy złożyć wniosek – bezpośrednio lub za pośrednictwem płatnika składek – do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Decyzję w sprawie świadczenia wydaje i świadczenie to wypłaca:

  • jednostka organizacyjna ZUS właściwa ze względu na miejsce zamieszkania nauczyciela;
  • jednostka organizacyjna ZUS właściwa ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania nauczyciela w Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli zamieszkuje on poza granicami RP.

Od decyzji w sprawie świadczenia przysługuje odwołanie do sądu.

Zbieg praw do świadczeń

W razie zbiegu prawa do świadczenia z prawem do renty, uposażenia w stanie spoczynku, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub innego świadczenia o charakterze emerytalnym lub rentowym, ustalonych na podstawie odrębnych ustaw, przysługuje tylko jedno z tych świadczeń – wyższe lub wybrane przez uprawnionego.

System nauczycielskich świadczeń kompensacyjnych – ściśle rzecz ujmując – nie stanowi elementu systemu ubezpieczenia społecznego, a w szczególności systemu emerytalnego. Świadczenie kompensacyjne jest specyficznym instrumentem prawnym regulowanym odrębnie na wyżej przedstawionych zasadach.