Wysokość wynagrodzenia za pracę ma bezpośredni wpływ na wymiar składek na ubezpieczenia społeczne oraz wysokość świadczeń chorobowych. Z uwagi na tę zależność, prawna godziwość wynagrodzenia za pracę odgrywa kluczową rolę nie tylko w relacji z pracownikiem, ale także w kontekście prawidłowości rozliczeń z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych.
Zasada godziwego wynagrodzenia za pracę
Jak stanowi art. 13 Kodeksu pracy, pracownik ma prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę, a warunki realizacji tego prawa określają przepisy prawa pracy oraz polityka państwa w dziedzinie płac, w szczególności poprzez ustalanie minimalnego wynagrodzenia za pracę.
W myśl art. 6 Ustawy z dnia 10 października 2002 roku o minimalnym wynagrodzeniu za pracę wysokość wynagrodzenia pracownika zatrudnionego w pełnym miesięcznym wymiarze czasu pracy nie może być niższa od wysokości minimalnego wynagrodzenia ustalonego w trybie przepisów tej ustawy. Do obliczenia wysokości wynagrodzenia pracownika przyjmuje się przysługujące pracownikowi składniki wynagrodzenia i inne świadczenia wynikające ze stosunku pracy, zaliczone według zasad statystyki zatrudnienia i wynagrodzeń określonych przez Główny Urząd Statystyczny do wynagrodzeń osobowych, przy czym nie uwzględnia się:
- nagrody jubileuszowej,
- odprawy pieniężnej przysługującej pracownikowi w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy,
- wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych,
- dodatku do wynagrodzenia za pracę w porze nocnej,
- dodatku za staż pracy,
- dodatku za szczególne warunki pracy.
Konkretne kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalane są, na okresy roczne lub półroczne, w rozporządzeniach Rady Ministrów.
Czy wynagrodzenie minimalne to wynagrodzenie godziwe?
Wymóg, aby wynagrodzenie pracownika nie było niższe od minimalnego wynagrodzenia za pracę, jest koniecznym warunkiem zapewnienia godziwości wynagrodzenia. Często jednak nie jest to warunek wystarczający, gdyż aby wysokość wynagrodzenia można było uznać za godziwą, musi ono uwzględniać przesłankę ekwiwalentności zarobków do rodzaju i charakteru świadczonej pracy oraz posiadanego przez pracownika doświadczenia i kwalifikacji zawodowych.
Służąca ustaleniu odpowiedniej wysokości wynagrodzenia ocena charakteru pracy wykonywanej przez pracownika na danym stanowisku powinna być dokonana na podstawie obiektywnego wzorca, który pozwoli ustalić poziom wynagrodzeń za pracę o zbliżonym lub takim samym charakterze i będzie uwzględniał również warunki obrotu i realia życia gospodarczego (koniunkturę gospodarczą, opłacalność działalności w danej branży, miejsce wykonywania pracy, poziom bezrobocia na lokalnym rynku pracy, dostępność wykwalifikowanych kadr). Wzorcem godziwego wynagrodzenia, który czyni zadość ekwiwalentności zarobków do rodzaju i charakteru świadczonej pracy oraz posiadanych przez pracownika doświadczenia i kwalifikacji zawodowych, będzie wzorzec uwzględniający m.in. takie czynniki jak obowiązująca u pracodawcy siatka wynagrodzeń, średni poziom wynagrodzeń za taki sam lub podobny charakter pracy w danej branży, wykształcenie, zakres obowiązków, odpowiedzialność materialna oraz dyspozycyjność (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 18 stycznia 2023 roku, III AUa 743/18).
Godziwość wynagrodzenia a ubezpieczenia społeczne
Nieraz uważa się, że wynagrodzenie, które nie jest godziwe, to wynagrodzenie zaniżone. Jednak o niegodziwości wynagrodzenia możemy mówić również wtedy, gdy jest ono nadmiernie wysokie. Takie szerokie ujęcie zasady godziwego wynagrodzenia znajduje zastosowanie na gruncie przepisów o ubezpieczeniach społecznych. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu z 19 września 2024 roku (I USK 428/23), w którym wskazano, że alimentacyjny charakter świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz zasada solidaryzmu wymagają, żeby płaca – stanowiąca jednocześnie podstawę wymiaru składki – nie była ustalana ponad granicę płacy słusznej, sprawiedliwej i zapewniającej godziwe utrzymanie oraz żeby rażąco nie przewyższała wkładu pracy, a w konsekwencji, aby składka nie przekładała się na świadczenie w kwocie nienależnej.
Sąd Najwyższy stwierdził też, że ustalenie zbyt wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznane za nieważne, jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego, polegającym na świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu. Godziwość wynagrodzenia będąca jedną z zasad prawa pracy w prawie ubezpieczeń społecznych zyskuje dodatkową wartość, gdyż na gruncie systemu ubezpieczeń istnieje silna potrzeba działania w granicach prawa wyznaczonych przez wymagający ochrony interes publiczny oraz zasadę solidarności ubezpieczonych.
Godziwość wynagrodzenia odnosi się tu nie tylko do potrzeb pracownika, ale również do świadomości społecznej oraz ogólnej sytuacji ekonomicznej. W związku z tym nadmiernemu uprzywilejowaniu płacowemu pracownika, które w prawie pracy może odpowiadać swobodzie umów wynikającej z art. 3531 Kodeksu cywilnego (w związku z art. 300 kp), w prawie ubezpieczeń społecznych przypisuje się, w konkretnych okolicznościach, zamiar nadużycia świadczeń przysługujących z tego ubezpieczenia. Chodzi też o to, aby wynagrodzenie rażąco nie przewyższało wkładu pracy, a składka nie przekładała się na świadczenie co do wysokości nienależne.
Zdaniem Sądu Najwyższego nie do przyjęcia jest pogląd, że ubezpieczony „przychodzi” do ubezpieczenia z kwotą wynagrodzenia ustaloną w drodze umowy lub przepisów płacowych, które – jako podstawa wymiaru składki – nie może być weryfikowane w inny sposób, jak tylko wynikający z przepisów ustaw ubezpieczeniowych. Umowa o pracę wywołuje skutek nie tylko bezpośredni, ustalający wzajemne stosunki między pracownikiem i pracodawcą, lecz także dalszy, gdyż umówione wynagrodzenie za pracę kształtuje również stosunek ubezpieczenia społecznego; określa wysokość składki ubezpieczeniowej i w konsekwencji prowadzi do uzyskania świadczeń na odpowiednim do niej poziomie. Choć przepisy prawa ubezpieczeń społecznych w swej warstwie literalnej odnoszą wysokość składek do wypłaconego wynagrodzenia, to w rzeczywistości odwołują się do takiego przełożenia pracy i uzyskanego za nią wynagrodzenia na składkę, które pozostaje w harmonii z poczuciem sprawiedliwości w korzystaniu ze świadczeń na ubezpieczenie, udzielanych z zasobów ogólnospołecznych.
Przykład 1.
Zależność między wysokością wynagrodzenia a wysokością świadczenia z ubezpieczeń społecznych można zilustrować m.in. przypadkiem, w którym następuje zwiększenie wysokości wynagrodzenia za pracę bez faktycznego (realnego) zwiększenia zakresu obowiązków, sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, powodowane tylko wyższymi świadczeniami z ubezpieczenia chorobowego w okresie ciąży (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 czerwca 2021 roku, I USKP 36/21).
Czy ZUS ma prawo zakwestionować wysokość wynagrodzenia?
Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 41 ust. 13 Ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych – dalej „ustawa” – może zakwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, w tym ubezpieczenie chorobowe, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało ono ustalone i wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa.
Wspomniany przepis stanowi, że jeżeli ZUS zakwestionuje i zmieni informacje przekazane przez płatnika składek, zawiadamia o tym ubezpieczonego i płatnika składek. Jeżeli w terminie 3 miesięcy od otrzymania zawiadomienia osoba ubezpieczona i płatnik składek nie złożą wniosku o zmianę stanowiska ZUS-u, informacje uznane przez ZUS traktuje się jako prawdziwe. W razie złożenia takiego wniosku ZUS po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego wydaje decyzję, od której przysługuje odwołanie; ostateczne rozstrzygnięcie, w razie nieuwzględnienia odwołania, należy do sądu.
W postanowieniu Sądu Najwyższego z 21 stycznia 2026 roku (I USK 152/26) zauważono, że weryfikacja wynagrodzenia za pracę jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne jest dopuszczalna przy uwzględnieniu relacji, w jakiej pozostają względem siebie uregulowania właściwe dla zatrudnienia pracowniczego i obowiązkowego ubezpieczenia społecznego. Skoro ubezpieczeniu społecznemu podlega pracownik (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy), a podstawę wymiaru składek stanowi jego przychód (art. 18 ust. 1 ustawy), to oczywiste jest, że punktem odniesienia dla określenia jego sytuacji prawnej pozostają reguły obowiązujące w kp. Znaczy to tyle, że co do zasady ustalone między stronami wynagrodzenie jest miarodajne w prawie ubezpieczeń społecznych. Dopiero gdy wystąpią wątpliwości, czy wynagrodzenie z uwagi na kryterium godziwości, przypisane mu funkcje, a także cechę ekwiwalentności, zostało określone zgodnie z wytycznymi wynikającymi z przepisów prawa pracy, dopuszczalne jest odwołanie się do argumentów, których fundamentem jest interes publiczny (zasady solidarności ubezpieczonych, ogólnej sytuacji społecznej i ekonomicznej, relacji zachodzącej między wysokością odprowadzanych składek a wysokością przysługujących świadczeń).
Gdy jednak ustalone wynagrodzenie w rozumieniu prawa pracy jest ekwiwalentne, godziwe i odpowiadające przesłankom z art. 78 § 1 kp (odpowiada w szczególności rodzajowi wykonywanej pracy i kwalifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu, a także uwzględnia ilość i jakość świadczonej pracy), zdaniem Sądu Najwyższego dyskusyjne jest redukowanie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Możliwość ta otwiera się dopiero wówczas, gdy już na gruncie przepisów pracowniczych przynajmniej jedno z wymienionych kryteriów pozostaje wątpliwe. W takiej sytuacji wprawdzie z punktu widzenia stron stosunku pracy wynagrodzenie niekoniecznie będzie nieakceptowalne, to jednak jego wysokość może okazać się nie do przyjęcia według miary wyznaczanej przez przepisy prawa ubezpieczeń społecznych.
Obowiązek zapewnienia pracownikowi godziwego wynagrodzenia za pracę to jedna z podstawowych zasad prawa pracy. Jak wyżej wskazano, ma ona znaczenie nie tylko w relacji pracodawca-pracownik, ale też przy rozliczeniach z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych.
