Przepisy dotyczące zasad obliczania składki na ubezpieczenie zdrowotne różnią się w zależności od tytułu ubezpieczenia, co może rodzić wątpliwości interpretacyjne, zwłaszcza w przypadku zbiegu tych tytułów. W takich sytuacjach kluczowe staje się prawidłowe ustalenie podstawy wymiaru składki. Problem ten dotyczy w szczególności kwestii, jakiej jest pomniejszenie podstawy wymiaru składki zdrowotnej o składki społeczne przez przedsiębiorcę prowadzącego kilka rodzajów działalności.
Zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych
Osoba prowadząca kilka rodzajów działalności pozarolniczej jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z jednego wybranego przez siebie rodzaju działalności (art. 9 ust. 3 Ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych – „u.u.s.”). Z tytułu prowadzenia pozostałych rodzajów pozarolniczej działalności nie podlega ona ubezpieczeniom społecznym ani obowiązkowo, ani dobrowolnie.
Za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się:
- osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów Ustawy z dnia 6 marca 2018 roku – Prawo przedsiębiorców lub innych przepisów szczególnych, z wyjątkiem osób korzystających z tzw. ulgi na start;
- twórcę i artystę;
- osobę prowadzącą działalność w zakresie wolnego zawodu;
- wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej;
- akcjonariusza prostej spółki akcyjnej wnoszącego do spółki wkład, którego przedmiotem jest świadczenie pracy lub usług;
- komplementariusza w spółce komandytowo-akcyjnej;
- osobę prowadzącą publiczną lub niepubliczną szkołę, inną formę wychowania przedszkolnego, placówkę lub ich zespół, na podstawie przepisów Ustawy z dnia 14 grudnia 2016 roku – Prawo oświatowe (art. 8 ust. 6 u.u.s.).
Zbieg tytułów do ubezpieczenia zdrowotnego
Obowiązek odprowadzania składek na ubezpieczenie zdrowotne reguluje Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 roku o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych – dalej „u.u.z.”. W myśl art. 82 ust. 1 i ust. 2 u.u.z. składki na ubezpieczenie zdrowotne należy opłacać od wszystkich przychodów uzyskiwanych z więcej niż jednego tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego – jest to zatem inne rozwiązanie niż przewidziane w u.u.s., gdzie obowiązkowe objęcie ubezpieczeniami społecznymi dotyczy tylko jednego z wielu równocześnie prowadzonych rodzajów działalności.
Zgodnie z art. 82 ust. 3 omawianej ustawy, jeżeli ubezpieczony prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą uzyskuje przychody z więcej niż jednego z rodzajów działalności określonych w art. 82 ust. 5 u.u.z., składka na ubezpieczenie zdrowotne jest opłacana odrębnie od każdego rodzaju działalności. Są to następujące rodzaje działalności:
- działalność gospodarcza prowadzona w formie jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością;
- działalność gospodarcza prowadzona w formie spółki jawnej, będącej podatnikiem podatku dochodowego od osób prawnych;
- działalność gospodarcza prowadzona w formie spółki komandytowej;
- działalność gospodarcza prowadzona w formie spółki komandytowo-akcyjnej przez komplementariusza;
- działalność gospodarcza prowadzona w formie prostej spółki akcyjnej przez akcjonariusza wnoszącego do spółki wkład, którego przedmiotem jest świadczenie pracy lub usług;
- wykonywanie pozostałej działalności pozarolniczej.
Pomniejszenie podstawy wymiaru składki zdrowotnej o składki społeczne a różne podstawy jej wymiaru
Zgodnie z art. 81 ust. 2za u.u.z. podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne wspólnika spółki komandytowej stanowi kwota przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w IV kwartale roku poprzedniego, włącznie z wypłatami z zysku, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Składka w nowej wysokości obowiązuje od 1 stycznia do 31 grudnia danego roku kalendarzowego.
Natomiast w myśl art. 81 ust. 2 i 2c u.u.z. podstawę wymiaru składki zdrowotnej z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy Prawo przedsiębiorców stanowi dochód obliczony w sposób określony w tych unormowaniach, przy czym dochód ten ulega pomniejszeniu o kwotę opłaconych składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, jeżeli nie zostały zaliczone do kosztów uzyskania przychodów. Podstawa wymiaru składki w nowej wysokości obowiązuje od 1 lutego danego roku do 31 stycznia roku następnego. Za każdy miesiąc podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu należy wpłacać składkę na to ubezpieczenie od miesięcznej podstawy wymiaru składki stanowiącej dochód z działalności gospodarczej uzyskany w miesiącu poprzedzającym miesiąc, za który opłacana jest składka, ustalony w następujący sposób:
- dochód za pierwszy miesiąc podlegania ubezpieczeniu w roku składkowym jest ustalany jako różnica między osiągniętymi przychodami a poniesionymi kosztami uzyskania tych przychodów – dochód ustalony w ten sposób jest pomniejszany o kwotę składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe opłaconych w tym miesiącu;
- dochód za kolejne miesiące ustala się jako różnicę między sumą przychodów osiągniętych od początku roku i sumą kosztów uzyskania tych przychodów poniesionych od początku roku – dochód ustalony w ten sposób jest pomniejszany o sumę dochodów ustalonych za miesiące poprzedzające i o różnicę między sumą składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, zapłaconych od początku roku, a sumą składek odliczonych w poprzednich miesiącach.
Pomniejszenie podstawy wymiaru składki zdrowotnej o składki społeczne w świetle wyjaśnień Ministerstwa Zdrowia
Ministerstwo Zdrowia w piśmie z 18 marca 2025 roku wyraziło stanowisko dotyczące sytuacji, w której ta sama osoba objęta jest ubezpieczeniem z dwóch wyżej wskazanych tytułów – bycia wspólnikiem spółki komandytowej oraz prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na podstawie ustawy Prawo przedsiębiorców. Problem dotyczył możliwości pomniejszenia dochodu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej o zapłacone składki na ubezpieczenia społeczne jako wspólnik spółki komandytowej.
Ministerstwo uznało, że przedsiębiorca, ustalając podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu działalności gospodarczej prowadzonej na podstawie ustawy Prawo przedsiębiorców, nie może pomniejszyć dochodu o zapłacone składki na ubezpieczenia społeczne jako wspólnik spółki komandytowej. Ministerstwo podkreśliło, że zgodnie z regułą określoną w art. 82 ust. 2 u.u.z. dwa rodzaje działalności gospodarczej prowadzone przez przedsiębiorcę traktowane są rozłącznie dla określenia dwóch odrębnych składek na ubezpieczenie zdrowotne (patrz Biuletyn Informacyjny dla Służb Ekonomiczno-Finansowych nr 12 (1235) z dnia 20 kwietnia 2025 roku). Innymi słowy, przy obliczaniu składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na podstawie ustawy Prawo przedsiębiorców dochód z tej działalności ulega pomniejszeniu o kwotę składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe opłaconych z tytułu tej działalności, lecz nie z równolegle występującego tytułu bycia wspólnikiem spółki komandytowej.
Uwagi Rzecznika Praw Obywatelskich
Warto dodatkowo wspomnieć, że Rzecznik Praw Obywatelskich, w swoim wystąpieniu z 18 października 2024 roku (V.511.602.2024.EG), skierowanym do Ministerstwa Zdrowia, zwrócił uwagę na generalny problem obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne z każdego tytułu do tego ubezpieczenia, w przypadku gdy dana osoba ma więcej niż jeden taki tytuł. Od wspomnianej zasady ustawodawca przewidział kilka wyjątków, np. dla emerytów i rencistów oraz osób zaliczonych do umiarkowanego lub znacznego stopnia niepełnosprawności, prowadzących działalność gospodarczą. Rzecznik zwrócił się o rozważenie zasadności rozszerzenia katalogu osób uprawnionych do opłacania składki zdrowotnej na preferencyjnych zasadach, które ze względów ekonomicznych nie są w stanie ponieść podwójnego ciężaru składki na ubezpieczenie zdrowotne bez zagrożenia dla bezpieczeństwa socjalnego (egzystencjonalnego).
W wyjaśnieniach z 25 października 2024 roku (DLU.704.911.2024.AŻ) Ministerstwo Zdrowia wskazało, że obciążenie każdego przychodu składką na ubezpieczenie zdrowotne nie tylko znajduje uzasadnienie fiskalne, lecz również wynika z właściwości składki jako obciążenia publicznoprawnego o charakterze celowym. Środki zgromadzone tytułem składki przeznaczane są na finansowanie bieżących świadczeń opieki zdrowotnej, udzielanych osobom uprawnionym, przy uwzględnieniu aktualnych potrzeb zdrowotnych, w oderwaniu od indywidualnej sytuacji ubezpieczonego (m.in. wysokości odprowadzanej składki czy okresu pozostawania w ubezpieczeniu zdrowotnym). Wyjątki od powyższych zasad opłacania składki na ubezpieczenie mogą być ustanowione wyłącznie przez przepisy ustawowe. Uzasadnieniem dla takich wyjątków mogą być względy społeczne lub aksjologiczne. Z tych też powodów ustawodawca wprowadził nieliczne wyjątki od przedmiotowych zasad opłacania składki. Składka na ubezpieczenie zdrowotne jest daniną, która skutkuje otrzymaniem świadczenia wzajemnego. Osoby ją opłacające uzyskują bezpośrednie korzyści w postaci dostępu do usług i świadczeń zdrowotnych. Ze stanowiska Ministerstwa Zdrowia wynika zatem, że nie znalazło ono podstaw do rozszerzenia katalogu przypadków, w których opłacanie składek na ubezpieczenie zdrowotne z każdego tytułu nie jest obowiązkowe.
