Niepełnosprawność a niezdolność do pracy to dwie odrębne sytuacje o różnych podstawach prawnych i skutkach. Wyjaśniamy kluczowe różnice definicyjne, wskazujemy organy właściwe do ich wydawania oraz omawiamy, jakie uprawnienia wynikają z każdego z nich.
Niepełnosprawność
W art. 3 w związku z art. 4 Ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych – dalej: „ustawa o rehabilitacji zawodowej” – wyróżniono trzy stopnie niepełnosprawności:
znaczny – do którego zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, która oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację;
umiarkowany – do którego zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych;
lekki – do którego zalicza się osobę o naruszonej sprawności organizmu powodującej w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką wykazuje osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, lub mająca ograniczenia w pełnieniu ról społecznych dające się kompensować przy pomocy wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub środki techniczne.
Ustawodawca charakteryzuje niepełnosprawność za pomocą trzech elementów:
biologicznego (zdrowotnego) w postaci naruszenia sprawności organizmu;
społecznego, pojmowanego jako niezdolność do wypełniania ról społecznych;
ekonomicznego (zawodowego), będącego szczególną postacią niezdolności do wypełniania ról społecznych, jaką jest niezdolność do pracy rozumiana tu jako niezdolność do wykonywania zatrudnienia w warunkach rynku pracy, a nie jako niezdolność do pracy wskutek choroby, w rozumieniu przepisów rentowych.
Oznacza to, że istotą niepełnosprawności jest niezdolność do wypełniania ról społecznych. Niezdolność, według potocznego rozumienia, oznacza brak siły umożliwiającej działanie lub brak możliwości działania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 27 marca 2024 roku, I USK 16/23).
O niepełnosprawności orzekają:
powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności – jako pierwsza instancja;
wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności – jako druga instancja (art. 6 ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej).
Stwierdzenie niepełnosprawności jest przesłanką umożliwiającą korzystanie przez osobę, w odniesieniu do której wydano orzeczenie w tym zakresie, z uprawnień określonych w ustawie o rehabilitacji zawodowej, takich jak wsparcie w wypadku bezrobocia, pomoc w podjęciu działalności gospodarczej, rolniczej lub w podjęciu działalności w formie spółdzielni socjalnej, krótsze normy czasu pracy, dodatkowy urlop wypoczynkowy czy zwolnienia od pracy w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym oraz w celu wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego lub jego naprawy.
Niezdolność do pracy
W myśl art. 12 ust. 1 Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – dalej: „ustawa emerytalna” – niezdolną do pracy w rozumieniu tej ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu.
Niezdolną do pracy:
całkowicie – jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy;
częściowo – jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (art. 12 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej).
Lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonuje, w formie orzeczenia, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia:
daty powstania niezdolności do pracy;
trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy;
związku przyczynowego niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami;
trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do samodzielnej egzystencji;
celowości przekwalifikowania zawodowego.
Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia. Sprzeciw wnosi się za pośrednictwem jednostki organizacyjnej ZUS właściwej ze względu na miejsce zamieszkania osoby zainteresowanej. Komisja lekarska dokonuje rozstrzygnięcia w formie orzeczenia (art. 14 ust. 1, 2a, 2b i 2f ustawy emerytalnej).
Postanowienie Sądu Najwyższego z 22 października 2024 roku (I USK 463/23)
O wystąpieniu niezdolności do pracy nie przesądza wyłącznie ocena medyczna stwierdzająca występowanie określonych jednostek chorobowych i ich wpływ na funkcjonowanie organizmu człowieka, lecz w istocie decydujące znaczenie ma ocena prawna dokonana w oparciu o okoliczności natury medycznej i okoliczności innej natury, w tym zwłaszcza uwzględniając poziom kwalifikacji ubezpieczonego, możliwości zarobkowania w zakresie tych kwalifikacji, możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne.
Niepełnosprawność a niezdolność do pracy – jakie są różnice
„Niepełnosprawność” i „niezdolność do pracy” nie są pojęciami tożsamymi
Jak wyjaśniono w wyroku Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 roku (I UK 162/17), orzeczenie o niepełnosprawności może mieć wpływ na ustalenie niezdolności do pracy, chociaż nie jest to wpływ przesądzający. Brak jest bowiem podstaw do utożsamiania pojęć prawnych:
„niezdolności do pracy” (art. 12 ust. 1 ustawy emerytalnej) oraz
„niepełnosprawności” (art. 1 i art. 3 ustawy o rehabilitacji zawodowej).
Każde z nich posiada odmienną definicję legalną. Definicja prawna pojęcia „niepełnosprawności” została ujęta szerzej niż definicja prawna pojęcia „niezdolności do pracy”. W konsekwencji każda osoba, która uzyskała orzeczenie „o całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy” jest uznawana równocześnie za „osobę niepełnosprawną”, ale nie każda osoba „niepełnosprawna” staje się automatycznie „osobą niezdolną do pracy”. Mimo podobieństwa definicji, stwierdzenie nawet umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie jest tożsame ze stwierdzeniem niezdolności do pracy, a tylko niezdolność do pracy jest równoznaczna z niepełnosprawnością (patrz również postanowienie Sądu Najwyższego z 25 maja 2017 roku, III UK 197/16).
Jedną z konsekwencji odrębności pojęć „niezdolności do pracy” i „niepełnosprawności” jest to, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności nie jest równoznaczne z orzeczeniem o niezdolności do pracy jako przesłance prawa do renty – służy bowiem do innego celu niż nabycie na jego podstawie świadczeń z ubezpieczenia społecznego (w szczególności renty z tytułu niezdolności do pracy). Jednakże chociaż z przepisów ustawy emerytalnej nie da się wyprowadzić wniosku, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wpływa na ocenę istnienia niezdolności do pracy, to przy ocenie niezdolności do pracy dokonywanej na podstawie art. 12 wspomnianej ustawy i warunkującej prawo do renty z ubezpieczenia społecznego, nie może być pomijane orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Niepełnosprawność nie jest odpowiednikiem niezdolności do pracy rozumianej jako utrata zdolności do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i brak rokowań co do odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu, gdyż zdefiniowana została jako spowodowana naruszeniem sprawności organizmu niezdolność do wypełniania ról społecznych. Skutkiem niezdolności do wypełniania ról społecznych może być, ale nie musi, niezdolność do pracy. Jednak orzeczenie o stopniu niepełnosprawności nie może być pomijane przy ocenie niezdolności do pracy warunkującej prawo do renty (postanowienie Sądu Najwyższego z 28 sierpnia 2024 roku, III USK 194/23).
Podsumowując – jak to syntetycznie ujęto w wyroku Sądu Najwyższego z 23 października 2024 roku (III USKP 91/24) – pojęcia niepełnosprawności nie można utożsamiać z pojęciem niezdolności do pracy. Nie są one tożsame, a różnice między nimi występują zarówno na płaszczyźnie definicyjnej, jak i w zakresie orzekania o każdym z tych stanów, które z kolei stanowią przesłankę do przyznania innego rodzaju świadczeń bądź uprawnień.
