Choć polskie prawo spadkowe nie przewiduje wprost takiej instytucji jak zrzeczenie się spadku na rzecz innego spadkobiercy, istnieją inne, w pełni legalne sposoby na przekazanie odziedziczonego majątku konkretnej osobie. W artykule wyjaśniamy, jakie kroki należy podjąć, aby skutecznie rozdysponować swoim udziałem spadkowym zgodnie z własną wolą, omawiając takie rozwiązania jak dział spadku czy umowne zbycie udziału.
Hierarchia dziedziczenia ustawowego
Nabycie spadku z mocy ustawy uregulowane zostało szczegółowo w prawie spadkowym. Stanowią o tym art. 931-937 Kodeksu cywilnego.
W pierwszej kolejności powołane do dziedziczenia są
- dzieci spadkodawcy,
- małżonek.
W braku dzieci, wnuków, prawnuków spadkodawcami powołanymi do spadku z ustawy są:
- małżonek,
- rodzice.
W braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom, a jeżeli jedno z nich nie dożyło otwarcia spadku, jego udział spadkowy przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli rodzeństwo spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by każdemu z nich przypadał, przypada jego zstępnym.
W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.
W braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy, a gdy któreś z nich nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Gdy dziecko dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.
W braku małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.
W braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.
Dziedziczenie testamentowe
Aktualnie przepisy kc z zakresu prawa spadkowego wyróżniają następujące rodzaje testamentów:
- testament własnoręczny (art. 949 kc),
- testament notarialny (art. 950 kc),
- testament allograficzny (art. 951 kc),
- testament ustny (art. 952 kc),
- testament podróżny (art. 953 kc),
- testament wojskowy (art. 954 kc).
Zrzeczenie się spadku na rzecz innego spadkobiercy
Rozwiązaniami prawnymi, które prowadzą do zrzeczenia się spadku na rzecz innego spadkobiercy, jest:
- odrzucenie spadku,
- dział spadku,
- zbycie udziału w spadku w drodze umowy.
Odrzucenie spadku
Zgodnie z art. 1012 kc spadek może być przyjęty przez spadkobierców bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste) lub z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza). Prawo dopuszcza też odrzucenie spadku. To jednak musi odbyć się w określony sposób i w przypisanym do tego terminie.
Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania (art. 1015 §1 kc). Aby zachować ten termin, wystarczające jest złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku.
Brak oświadczenia spadkobiercy w terminie określonym jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, o czym stanowi art. 1015§2 kc.
Spadkobierca może odrzucić udział spadkowy przypadający mu z tytułu przyrostu, a przyjąć udział przypadający mu jako spadkobiercy powołanemu. Przyrost w prawie spadkowym (art. 965 kc) polega na tym, że jeśli jeden ze spadkobierców powołanych w testamencie nie może lub nie chce przyjąć spadku, jego udział przechodzi na pozostałych spadkobierców, którzy dziedziczą w jego miejsce, proporcjonalnie do ich dotychczasowych udziałów.
Spadkobierca powołany do spadku zarówno z mocy testamentu, jak i z mocy ustawy może spadek odrzucić jako spadkobierca testamentowy, a przyjąć spadek jako spadkobierca ustawowy.
Spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.
Przykład 1.
Spadkobiercami po śmierci pani Bogumiły są jej synowie – pan Mateusz, pan Adrian i pan Karol. Pan Karol chciałby przekazać swój udział panu Adrianowi i zdecydował się odrzucić spadek, licząc, że tak się stanie. Czy pan Karol myśli prawidłowo i uda mu się zrealizować przyjęte założenie? Pan Karol jest w błędzie. Jeśli odrzuci spadek, jego udział przypadnie obu braciom, a nie jednemu z nich.
Warto wiedzieć, że przepisy prawa cywilnego w zakresie spadków, a konkretnie art. 1024 kc, przewidują ochronę wierzycieli przed odrzucaniem spadków przez spadkobierców będących dłużnikami.
Każdy z wierzycieli, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia spadku, może żądać uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne w stosunku do niego według przepisów o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika, jeżeli spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli. Można domagać się tego w ciągu 6 miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku, lecz nie później niż przed upływem 3 lat od odrzucenia spadku.
Przykład 2.
Pan Marian i pani Irena otrzymali spadek po matce. Mężczyzna jest dłużnikiem alimentacyjnym, dlatego zdecydował się na odrzucenie spadku 2 sierpnia 2025 roku. Jego pełnoletni syn – pan Krystian, który jest wierzycielem alimentacyjnym, dowiedział się od pani Ireny – swojej ciotki, że ojciec odrzucił spadek 23 października 2025 roku. Do kiedy pan Krystian może domagać się bezskuteczności odrzucenia spadku? W tej sytuacji pan Krystian musi to zrobić do 23 kwietnia 2026 roku.
Dział spadku
Dział spadku regulują przepisy art. 1035 i następne kc. Dział spadku może nastąpić poprzez zawarcie odpowiedniego porozumienia spadkobierców, które w przypadku gdy w skład spadku wchodzą nieruchomości, musi zostać zawarte przed notariuszem lub przed sądem. O dziale spadku może także rozstrzygać sąd.
Przykład 3.
Pani Anna i pani Ramona to siostry, które nabyły po rodzicach spadek w udziale ½. Pani Anna jest osobą zamożną, prowadzi przedsiębiorstwo, a jej siostra pracuje na etacie za minimalną płacę. Z uwagi na to pani Anna chciałaby zrzec się spadku na rzecz siostry, ponieważ ona poradzi sobie bez tych aktywów. W skład spadku wchodzi działka ROD i mieszkanie położone w Radomiu. Jak pani Anna może to uczynić? W tej sytuacji możliwe są 2 rozwiązania. Pierwsze z nich to dokonanie darowizny u notariusza w zakresie udziału przypadającego pani Anny na rzecz pani Ramony. Druga opcja to dokonanie działu spadku i przyznanie na rzecz pani Ramony całości spadku bez obowiązku spłaty.
Wyróżnia się 2 rodzaje działu spadku w postępowaniu sądowym. Pierwszym z nich jest zgodny dział spadku, który może być połączony ze zniesieniem współwłasności, i wówczas opłaty sądowe są niższe niż w przypadku działu spadku, kiedy brakuje porozumienia między spadkobiercami. Jest to rozwiązanie dla osób chcących uniknąć wysokich kosztów taksy notarialnej, która ustalana jest na podstawie wartości składników majątku podlegających podziałowi. Dział spadku może prowadzić do podziału fizycznego składników masy spadkowej – przedmiotów wchodzących do spadku pomiędzy spadkobierców – ale też może polegać na przyznaniu poszczególnym spadkobiercom składników majątkowych z obowiązkiem spłat lub dopłat bądź zwolnieniu z tego obowiązku za zgodą pozostałych spadkobierców. Możliwe jest też dokonanie sprzedaży majątku spadkowego i podział uzyskanej sumy pomiędzy spadkobierców przez sąd. Jeżeli spadkobiercy nie są zgodni co do podziału spadku, dokona tego sąd po przeprowadzeniu postępowania. W tej sytuacji po przyznaniu składników majątkowych przez sąd spadkobierca, który chce się wyzbyć części spadku na rzecz innego spadkobiercy, może dokonać tego w drodze darowizny.
Sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek, ale z ważnych powodów może być ograniczony do części spadku. Umowny dział spadku może objąć cały spadek lub być ograniczony do części spadku.
Zbycie spadku w drodze umowy
Art. 1051 kc przyznaje spadkobiercy, który przyjął spadek, zbycie w całości lub w części spadku lub udziału spadkowego.
Przykład 4.
Pan Mieczysław i pani Irena mieli jedną córkę – panią Dagmarę. Pan Mieczysław zmarł i w testamencie cały spadek zapisał córce. Pani Dagmara czuła się źle z taką decyzją ojca i chciała, aby matka otrzymała połowę spadku. Co w tej sytuacji może zrobić pani Dagmara? Zbycie części spadku na rzecz matki jest możliwe. W tym wypadku najlepsze wydaje się dokonanie darowizny na rzecz matki.
Przykład 5.
Pani Danuta, pani Krystyna, pan Bogdan i pan Stanisław odziedziczyli w spadku 4 działki. Pani Danuta, pani Krystyna i pan Bogdan w toku działu spadku chcieli przyjąć po jednej z działek. Pan Stanisław nie chciał działki i chciał ją przekazać siostrze – pani Krystynie. Co w tej sytuacji? Czwarta działka, która docelowo ma przypaść panu Stanisławowi, może zostać przekazana lub darowana pani Krystynie w umowie o dział spadku. Może zostać także darowana po dokonaniu działu spadku. Wówczas pan Stanisław, który otrzyma działkę, musi podarować ją siostrze, a uczynić to może u notariusza.
Podsumowanie
Podsumowując, choć formalnie nie da się zrzec spadku, to istnieją rozwiązania prawne pozwalające na realizację takiej woli spadkobiercy, który chce przekazać swoją część spadku innemu spadkobiercy. W każdym wypadku dobrze jest zasięgnąć porady profesjonalisty, który wyjaśni i wskaże, które z omawianych rozwiązań jest w danym wypadku najlepszą opcją.
