Odprawa pośmiertna a odszkodowanie za wypadek w pracy – czy się łączą?

Odprawa pośmiertna a odszkodowanie – to zestawienie pojęć naturalnie wysuwa się na pierwszy plan, gdy bliscy zmarłego pracownika próbują odnaleźć się w gąszczu przepisów prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Śmierć w wyniku wypadku przy pracy to ogromna tragedia, a kiedy minie pierwszy szok, rodzina staje przed koniecznością zabezpieczenia swojej sytuacji finansowej. W niniejszym artykule wyjaśniamy, czy te dwie formy wsparcia wykluczają się nawzajem, czy też mogą być wypłacane jednocześnie, oraz jakie warunki trzeba spełnić, aby je uzyskać.

Śmiertelny wypadek przy pracy

Wypadek przy pracy w Ustawie z 30 października 2002 roku o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (dalej: ustawa) zdefiniowano jako: nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

1. podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych;

2. podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia;

3. w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Jednorazowe odszkodowanie za śmiertelny wypadek przy pracy

Wspomniana wcześniej ustawa zawiera katalog uprawnionych osób do jednorazowego odszkodowania członków rodziny ubezpieczonego zmarłego w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. W myśl powołanych przepisów jednorazowe odszkodowanie przysługuje również w razie śmierci wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej rencisty, który był uprawniony do renty z ubezpieczenia wypadkowego.

Uprawnionymi do otrzymania jednorazowego odszkodowania członkami najbliższej rodziny są:

1. małżonek, o ile nie orzeczono separacji;

2. dzieci własne, dzieci drugiego małżonka, dzieci przysposobione oraz przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności, wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej, spełniające w dniu śmierci ubezpieczonego lub rencisty warunki uzyskania renty rodzinnej;

3. rodzice, osoby przysposabiające, macocha oraz ojczym, jeżeli w dniu śmierci ubezpieczonego lub rencisty prowadzili z nim wspólne gospodarstwo domowe lub jeżeli ubezpieczony lub rencista bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania albo jeżeli ustalone zostało wyrokiem lub ugodą sądową prawo do alimentów z jego strony.

Wysokość jednorazowego odszkodowania z tytułu śmiertelnego wypadku przy pracy, wypłacanego przez ZUS zmienia się każdego roku. Kwoty jednorazowego odszkodowania z tytułu śmiertelnego wypadku przy pracy są ogłaszane w obwieszczeniu Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej i obowiązują w okresie od 1 kwietnia do 31 marca następnego roku. 

Podane kwoty są świadczeniami z ubezpieczenia wypadkowego wypłacanymi przez ZUS. Nie wyklucza to możliwości dochodzenia dodatkowych roszczeń cywilnych od pracodawcy lub jego ubezpieczyciela.

Odprawa pośmiertna – zasady wypłaty

Art. 93 Ustawy z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy (dalej: kp) reguluje zasady wypłaty odprawy pośmiertnej dla najbliższych zmarłego pracownika. Zostanie ona wypłacona jego bliskim, jeżeli śmierć nastąpiła w czasie:

• trwania stosunku pracy,

• pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby.

Odprawa pośmiertna przysługuje członkom rodziny pracownika, w tym:

• małżonkowi;

• innym członkom rodziny spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z zastrzeżeniem, że prawo do odprawy zależy od spełnienia warunków do uzyskania renty, nie zaś od jej przyznania przez ZUS.

Wysokość odprawy wypłacanej po śmierci pracownika została określona ustawowo i zależy od okresu zatrudnienia w danej firmie.

Wysokość odprawy pośmiertnej wynosi odpowiednio:

• 1-miesięczne wynagrodzenie w przypadku zatrudnienia poniżej 10 lat;

• 3-miesięczne wynagrodzenie w przypadku zatrudnienia powyżej 10 lat;

• 6-miesięczne wynagrodzenie w przypadku zatrudnienia powyżej 15 lat.

Jeżeli po zmarłym pracowniku pozostał tylko 1 członek rodziny uprawniony do odprawy pośmiertnej, to otrzyma on połowę odpowiedniej kwoty z wyżej wymienionych.

Gdy pracodawca wykupił dla pracownika ubezpieczenie na życie, które zapewnia odszkodowanie w razie jego śmierci, wysokość tego odszkodowania może mieć wpływ na prawo do odprawy pośmiertnej. Jeśli bowiem odszkodowanie z ubezpieczenia jest:

• równe lub wyższe niż odprawa pośmiertna obliczona według zasad kp, rodzina zmarłego pracownika nie otrzyma odprawy;

• niższe niż odprawa, pracodawca musi wypłacić rodzinie różnicę między należną wysokością odprawy a wypłaconym świadczeniem z ubezpieczenia.

Prawo do odprawy pośmiertnej w tym przypadku jest powiązane z ubezpieczeniem wykupionym przez pracodawcę na wypadek śmierci pracownika bez względu na rodzaj umowy zawartej z firmą ubezpieczeniową.

Odprawa pośmiertna a odszkodowanie za wypadek w pracy 

Śmierć w wyniku wypadku przy pracy nie pozbawia prawa do odprawy pośmiertnej. Jest ona wypłacana najbliższym pracownika zatrudnionego na podstawie umowy o pracę bez względu na przyczynę śmierci i wypłatę świadczeń, z wyjątkiem wypłaty odszkodowania, które przysługuje z polisy wykupionej pracownikowi przez pracodawcę. 

Przykład 1. 

Pani Sara pracowała w firmie pana Damiana przez 15 lat. W wyniku nieszczęśliwego wypadku zmarła. Po otrzymaniu informacji o śmierci pracodawca wypłacił jej rodzinie jedynie ekwiwalent za niewykorzystany urlop i zadeklarował, że nie wypłaci odprawy pośmiertnej. Uzasadnił to tym, że rodzina otrzymała już jednorazowe odszkodowanie z ZUS w wysokości 175 907 zł, co jego zdaniem było wystarczającym świadczeniem. 

Czy postawa pracodawcy jest prawidłowa? 

Nie. Rodzina pani Sary może domagać się na drodze sądowej wypłaty odprawy pośmiertnej, która zostanie im przyznana. Po wniesieniu pozwu pracodawca musiał wypłacić rodzinie odprawę w odpowiedniej wysokości, a także pokryć koszty procesu. 

Przykład 2. 

Pani Anna, pracująca w firmie produkcyjnej, zmarła po 12 latach pracy w wyniku wypadku przy pracy. Zgodnie z regulaminem wynagradzania w firmie każdy pracownik był objęty grupowym ubezpieczeniem na życie opłacanym w całości przez pracodawcę. Warunki ubezpieczenia przewidywały wypłatę świadczenia w wysokości 30 tys. zł w przypadku śmierci pracownika. Zgodnie z kp odprawa pośmiertna dla rodziny pani Anny powinna być równa jej 3-miesięcznemu wynagrodzeniu. W tym przypadku wyniosła ona 15 tys. zł, ponieważ pani Anna zarabiała 5 tys. zł miesięcznie. Po jej śmierci firma poinformowała rodzinę, że nie wypłaci odprawy pośmiertnej ze względu na otrzymane już świadczenie z ubezpieczenia, które było wyższe niż należna odprawa, a pracodawca jest w takim wypadku zwolniony z obowiązku wypłaty odprawy. 

Czy rodzina pracownicy może liczyć na inne świadczenia? 

Tak. Najbliższe osoby pani Anny mogą domagać się wypłaty z ZUS jednorazowego odszkodowania za jej śmierć w wyniku wypadku niezależnie od otrzymanej odprawy.

Czy odprawa pośmiertna podlega opodatkowaniu?

Prawo polskie traktuje odprawę pośmiertną jako świadczenie zwolnione z opodatkowania (zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 7 Ustawy z 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych). Oznacza to, że pracodawca nie musi pobierać od niej podatku dochodowego. Dodatkowo odprawa pośmiertna nie stanowi kosztu uzyskania przychodu dla pracodawcy, a także nie jest oskładkowana, ponieważ wypłaca się ją najbliższym zmarłego pracownika, a nie jemu samemu.

Podsumowanie

Podsumowując, najbliższym zmarłego pracownika zawsze przysługuje odprawa pośmiertna, niezależnie od tego, czy śmierć nastąpiła w wyniku wypadku przy pracy. Jeśli pracownik zmarł w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej bliscy otrzymają także jednorazowe odszkodowanie z ZUS, niezależnie od wypłaconej odprawy pośmiertnej.