Wypadek przy pracy otwiera pracownikowi drogę do dochodzenia roszczeń. W pierwszej kolejności są one kierowane do ZUS. Jednak pracodawca również musi liczyć się z tym, że będzie podmiotem ponoszącym odpowiedzialność w takich przypadkach. Zapraszamy do lektury zagadnienia zadośćuczynienia od pracodawcy należnego pracownikowi, który doznał wypadku przy pracy.
Wypłata świadczeń z ZUS a roszczenia uzupełniające do pracodawcy
Ubezpieczony, który doznał wypadku przy pracy, może z tego tytułu liczyć na następujące rodzaje świadczeń z ZUS:
zasiłek chorobowy,
świadczenie rehabilitacyjne,
zasiłek wyrównawczy,
jednorazowe odszkodowanie,
renta z tytułu niezdolności do pracy,
renta szkoleniowa,
pokrycie kosztów leczenia z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych oraz zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne w zakresie określonym ustawą.
Członkowie rodziny pracownika zmarłego w wyniku wypadku przy pracy mogą otrzymać następujące świadczenia: jednorazowe odszkodowanie, rentę rodzinną, dodatek do renty rodzinnej.
- jednorazowego odszkodowania,
- zadośćuczynienia pieniężnego,
- renty.
Jak dochodzić roszczeń od pracodawcy?
W przypadku roszczeń dochodzonych na podstawie prawa cywilnego zastosowanie ma ogólna reguła wynikająca z art. 6 Kodeksu cywilnego, czyli to pracownika obciąża ciężar udowodnienia swojego roszczenia. Co istotne, nie jest wystarczające samo wykazanie samego faktu zaistnienia wypadku przy pracy, ale też zaistnienie odpowiednich przesłanek cywilnoprawnych odpowiedzialności pracodawcy.
Pracownik musi wykazać:
ciążącą na pracodawcy odpowiedzialność,
szkodę wynikająca z uszczerbku na zdrowiu,
udowodniony związek przyczynowy pomiędzy zdarzeniem będącym wypadkiem przy pracy a powstaniem szkody.
De facto pracownik musi udowodnić, że:
jego praca została zorganizowana nieprawidłowo, co doprowadziło do wypadku, albo
istniejące realne zagrożenia przy jej wykonywaniu nie zostały rozpoznane przez pracodawcę, wobec czego pracownik nie miał o nich żadnej wiedzy, albo
zagrożenia faktycznie rozpoznane nie zostały wyeliminowane przez pracodawcę, co naraziło na uszczerbek zdrowie pracownika.
Pracodawca może ponosić odpowiedzialność cywilną za wypadek przy pracy na zasadzie winy bądź ryzyka.
Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka
Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka wynika z 435 § 1 kc, który stanowi, że prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.
Odpowiedzialność na zasadzie winy
Odpowiedzialność deliktowa na zasadzie winy wynika z przepisu art. 415 kc, który stanowi, że kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę, zobowiązany jest do jej naprawienia. Zatem odpowiedzialność na podstawie cytowanego przepisu ponosi osoba, która swoim zawinionym i bezprawnym zachowaniem wyrządziła szkodę innej osobie.
Zachowanie to obejmuje zarówno działanie, jak i zaniechanie. Zaniechanie polega na niewykonywaniu określonego działania (podmiot nie musi być bierny, może wykonywać inne czynności), gdy na podmiocie ciążyła powinność i możliwość jego podjęcia. Natomiast za bezprawne należy kwalifikować czyny zakazane przez przepisy prawne, a także zachowania sprzeczne z zasadami współżycia społecznego albo dobrymi obyczajami, a więc normami moralnymi powszechnie akceptowanymi w całym społeczeństwie lub grupie społecznej, nakazującymi lub zakazującymi określonego zachowania, mimo że nie jest ono nakazane lub zakazane normą prawną.
Związek przyczynowy
Związek przyczynowy pomiędzy ruchem przedsiębiorstwa a szkodą występuje jednak przy odpowiedzialności na podstawie art. 435 § 1 kc już wtedy, gdy uszczerbek nastąpił w wyniku zdarzenia funkcjonalnie powiązanego z jego działalnością. Prowadzący przedsiębiorstwo lub zakład może domagać się zmniejszenia odszkodowania na podstawie art. 362 kc, jeżeli poszkodowany dopuścił się zachowania obiektywnie nieprawidłowego, które pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym ze szkodą, lecz nie jest wyłącznie winnym albo nie ma możliwości przypisania mu winy.
Przesłanką odpowiedzialności deliktowej pracodawcy z art. 415 kc jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniem będącym wypadkiem przy pracy a powstaniem szkody, przy czym należy brać pod uwagę, że pracodawca ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, które można przypisać jemu samemu, a nie osobom trzecim, za które nie odpowiada. Szkoda w postaci uszczerbku na zdrowiu powstała u pracownika była normalnym następstwem wypadku przy pracy, który wydarzył się na skutek zawinionego przez pracodawcę działania lub zaniechania i potwierdza istnienie związku przyczynowego
Zadośćuczynienie za wypadek przy pracy od pracodawcy
Odpowiedzialność deliktowa pracodawcy za wypadek przy pracy ma charakter subsydiarny w stosunku do odpowiedzialności instytucji ubezpieczeniowej w ramach ubezpieczenia wypadkowego. Gdy otrzymane świadczenia nie są wystarczające do pokrycia szkody w postaci uszczerbku na zdrowiu, pracownik może wystąpić ze stosownymi roszczeniami bezpośrednio do pracodawcy ponoszącego odpowiedzialność deliktową za wypadek przy pracy.
W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że zadośćuczynienie ma mieć przede wszystkim charakter kompensacyjny, wobec czego jego wysokość nie może stanowić zapłaty symbolicznej, lecz musi przedstawiać jakąś ekonomicznie odczuwalną wartość. Jednocześnie wysokość ta nie może być nadmierna w stosunku do doznanej krzywdy, ale musi być „odpowiednia” w tym znaczeniu, że powinna być przy uwzględnieniu krzywdy poszkodowanego utrzymana w rozsądnych granicach odpowiadających aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. Niewymierny charakter krzywdy sprawia, że ustalenie jej rozmiaru w każdej sprawie zależy od oceny sądu.
Jak wskazano m.in. w wyroku Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu X Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 22 lipca 2020 roku (sygn. X P 346/18): „Zgodnie z art. 445 § 1 kc sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę m.in. w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia. Celem tego roszczenia jest kompensacja krzywdy rozumianej jako cierpienia fizyczne w postaci bólu i innych dolegliwości oraz cierpienia psychiczne, czyli negatywne odczucia związane z przeżywaniem cierpień fizycznych (stres, frustracja). Zadośćuczynienie ma je złagodzić. Ponieważ przyznaje się je jednorazowo, jego wysokość powinna w sposób najpełniejszy odzwierciedlać rozmiar krzywdy, uwzględniając m.in. rodzaj, czas trwania i natężenie cierpień fizycznych oraz psychicznych poszkodowanego a nadto jego wiek, sposób dotychczasowego funkcjonowania, rodzaj wykonywanej pracy, szanse na przyszłość, poczucie przydatności społecznej, bezradność życiowa czy też inne czynniki podobnej natury (tak m.in. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 20 kwietnia 2016 roku, I ACa 1117/15)”.
Rozliczenie zadośćuczynienia wypłaconego pracownikowi w kosztach firmy
Pracodawcy powinni pamiętać także, że w interpretacji indywidualnej z 3 grudnia 2024 roku (0112-KDIL2-1.4011.723.2024.2.TR) Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej wskazał: „Wypłacone zadośćuczynienie i odszkodowanie na podstawie art. 446 § 3 i § 4 Kodeksu cywilnego – mogą stanowić koszty uzyskania przychodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, o ile wypadek przy pracy/realizacji zlecenia nie był spowodowany winą pracodawcy/zleceniodawcy. W przypadku bowiem, gdy wypadek przy pracy był spowodowany winą pracodawcy/zleceniodawcy, wydatki poniesione na różnego rodzaju świadczenia odszkodowawcze z tego tytułu – nie mogą stanowić kosztów uzyskania przychodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej”.
Wypłata roszczeń pracowniczych przez ubezpieczyciela pracodawcy lub pracodawcę
W kontekście zadośćuczynienia można wskazać też, że koszty te może ponieść ubezpieczyciel w ramach umowy odpowiedzialności cywilnej z tytułu prowadzonej działalności, która obejmuje także odpowiedzialność pracodawcy z tytułu wypadku przy pracy. W takich sytuacjach to towarzystwo wypłaca należne poszkodowanemu pracownikowi zadośćuczynienie w granicy sumy ubezpieczenia.
Przykład 1.
Pan Romuald jest pracodawcą. W ramach prowadzonej działalności dokonał ubezpieczenia z tytułu odpowiedzialności cywilnej obejmującej wypadki przy pracy. Pracownik pana Romualda doświadczył wypadku przy pracy. Wypłacone z ZUS odszkodowanie nie obejmowało krzywdy, jakiej doświadczył. W protokole wypadku stwierdzono, że to zaniedbania z zakresu BHP pracodawcy doprowadziły do wypadku. W związku z tym pracownik zwrócił się do pracodawcy o wypłatę zadośćuczynienia w kwocie 100 000 zł. Pracodawca wskazał mu ubezpieczyciela, który ubezpiecza go na taki wypadek. Kto w tej sytuacji będzie wypłacał zadośćuczynienie?
Jeśli pracodawca wskazał pracownikowi podmiot odpowiedzialny za likwidację szkody związanej z wypadkiem przy pracy, pracownik powinien zgłosić swoje roszczenie. Ubezpieczyciel po przeprowadzeniu postępowania likwidacyjnego może wypłacić zadośćuczynienie. Nie jest jednak powiedziane, że będzie ono wypłacone w całości w takiej wysokości, jakiej żąda pracownik. Gdyby ubezpieczyciel odmówił wypłaty pracownikowi, pozostaje zwrócić się do Rzecznika Finansowego o interwencję lub wystąpić na drogę postępowania sądowego.
W sytuacji, kiedy pracodawca, do którego pracownik zwrócił się z roszczeniami uzupełniającymi w związku z wypadkiem przy pracy, nie poczuwał się do ich zaspokojenia i nie był na taką ewentualność ubezpieczony, pracownik może wystąpić przeciwko niemu z powództwem do sądu pracy.
Podsumowanie
Podsumowując, wypłata odszkodowania z ZUS nie zamyka drogi do otrzymania dalszej rekompensaty. Wówczas roszczenia należy kierować do pracodawcy, który może być ubezpieczony na taką ewentualność i w takim przypadku ewentualne świadczenie wypłaca ubezpieczyciel. W przypadku braku ubezpieczenia wszelkie roszczenia kierowane do pracodawcy w związku z wypadkiem przy pracy będzie zobowiązany pokryć pracodawca z własnych środków.
