Urlop wychowawczy jest uprawnieniem pracowniczym przysługującym osobom spełniającym ustawowe warunki do udzielenia takiego urlopu. Jak to często bywa w praktyce kadrowej, czasem mogą pojawić się znaki zapytania co do stosowania danego przepisu. W kontekście urlopu wychowawczego można wskazać na wątpliwości w zakresie zaliczania tego urlopu do stażu pracy i prawa do nagrody jubileuszowej podczas korzystania z urlopu. Jak postępować w tych przypadkach — wyjaśniamy poniżej.
Osoby uprawnione do urlopu wychowawczego oraz jego wymiar
Uprawnienia pracownicze w zakresie urlopu wychowawczego zostały określone w przepisach Ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku — Kodeks pracy, zwanej dalej „kp”.
Zgodnie z art. 186 § 1 kp pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Co jest niezwykle ważne, do 6-miesięcznego okresu zatrudnienia wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia.
Należy dodać, że jeśli z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecko wymaga osobistej opieki pracownika, niezależnie od ww. urlopu może być udzielony urlop wychowawczy w wymiarze do 36 miesięcy, jednak na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia.
Z urlopu wychowawczego mogą jednocześnie korzystać oboje rodzice lub opiekunowie dziecka, wówczas łączny wymiar urlopu wychowawczego nie może przekraczać maksymalnego wymiaru ustalonego w powyższych przepisach.
Jak stanowi art. 186(3) kp, pracownik może zrezygnować z urlopu wychowawczego:
w każdym czasie – za zgodą pracodawcy,
po uprzednim zawiadomieniu pracodawcy – najpóźniej na 30 dni przed terminem zamierzonego podjęcia pracy.
Omawiany urlop jest udzielany nie więcej niż w 5 częściach, przy czym liczbę części urlopu ustala się na podstawie liczby złożonych wniosków o udzielenie urlopu.
Wniosek o urlop wychowawczy
Urlop wychowawczy udzielany jest na podstawie wniosku złożonego przez pracownika pracodawcy — przy zachowaniu wymaganej formy i terminu określonego w unormowaniach kp oraz z uwzględnieniem niezbędnych dokumentów, jakie należy dołączyć do wniosku.
Szczególna ochrona zatrudnienia oraz dopuszczenie pracownika do pracy po zakończeniu urlopu wychowawczego
Pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownika uprawnionego do urlopu wychowawczego wniosku o:
udzielenie urlopu wychowawczego – do dnia zakończenia tego urlopu;
obniżenie wymiaru czasu pracy – do dnia powrotu do nieobniżonego wymiaru czasu pracy, nie dłużej jednak niż przez łączny okres 12 miesięcy.
W powyższych okolicznościach rozwiązanie przez pracodawcę umowy jest dopuszczalne tylko w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, a także, gdy zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.
Pracodawca dopuszcza pracownika po zakończeniu urlopu wychowawczego do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeżeli nie jest to możliwe – na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem tego urlopu na warunkach nie mniej korzystnych od tych, które obowiązywałyby, gdyby pracownik nie korzystał z urlopu.
Urlop wychowawczy a staż pracy
Zdarza się, że w niektórych przypadkach zaliczenie urlopu wychowawczego do stażu pracy może powodować wątpliwości.
Przykład 1.
Pracownica jest zatrudniona w przedsiębiorstwie, w którym wypłaca się dodatki do wynagrodzenia w postaci premii i nagród. Wysokość tych świadczeń jest uzależniona m.in. od stażu pracowniczego. U poprzedniego pracodawcy pracownica korzystała z urlopu wychowawczego. Czy w związku z tym okres wskazanego urlopu powinien zostać wliczony do okresu zatrudnienia w nowej firmie?
Rozstrzygnięcie kwestii opisanej w przykładzie znajdziemy w odnośnym przepisie kodeksowym.
„Okres urlopu wychowawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze”.
W tym kontekście nie ma żadnych wątpliwości, że okres urlopu wychowawczego (w dniu jego zakończenia) wlicza się do stażu pracy, nie ma przy tym znaczenia, czy urlop wychowawczy był udzielony u obecnego, czy u poprzedniego pracodawcy. Przepis kp odnosi się bowiem do samego faktu zakończenia urlopu wychowawczego jako przesłanki warunkującej wliczenie tego urlopu do okresu zatrudnienia wpływającego na uprawnienia pracownicze.
Nagroda jubileuszowa a urlop wychowawczy
Na wstępie trzeba podkreślić, że nagroda jubileuszowa nie jest świadczeniem pracowniczym o powszechnym charakterze. Oznacza to, że w prywatnych firmach pracodawca może je przyznać, ale nie musi.
Inaczej jest natomiast w podmiotach zatrudniających należących do sfery budżetowej – tam bowiem kwestie płacowe, w tym dotyczące nagrody jubileuszowej, uregulowane są w odrębnych przepisach, dotyczących np. pracowników samorządowych.
Zgodnie z art. 38 ust. 2 Ustawy z dnia 21 listopada 2008 roku o pracownikach samorządowych nagroda jubileuszowa przysługuje w wysokości:
po 20 latach pracy – 75% wynagrodzenia miesięcznego,
po 25 latach pracy – 100% wynagrodzenia miesięcznego,
po 30 latach pracy – 150% wynagrodzenia miesięcznego,
po 35 latach pracy – 200% wynagrodzenia miesięcznego,
po 40 latach pracy – 300% wynagrodzenia miesięcznego,
po 45 latach pracy – 400% wynagrodzenia miesięcznego.
Szczegółowe zasady ustalania nagrody jubileuszowej i jej wypłaty określono w § 8 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 2021 roku w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych.
W odniesieniu do sprawy zaliczenia okresu urlopu wychowawczego do stażu uprawniającego do nagrody jubileuszowej odniósł się Sąd Najwyższy (SN) w Uchwale z dnia 3 czerwca 1992 roku (sygn. akt I PZP 33/92).
Skład orzekający SN wyjaśnił, że podczas urlopu wychowawczego ulega zawieszeniu realizacja tych praw i obowiązków stron umowy o pracę, których nie można pogodzić z jego charakterem. W konsekwencji tego SN uznał, że skoro w okresie urlopu wychowawczego pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia, to nie można wypłacać mu pochodnego od niego świadczenia, jakim jest nagroda jubileuszowa. Wobec powyższego — w czasie urlopu wychowawczego wypłata nagrody jubileuszowej podlega zawieszeniu. Nabycie prawa do wymienionego składnika płacowego nie jest jednak wyłączone, a jedynie zawieszona jest wypłata. W chwili zakończenia urlopu wychowawczego wspomniane zawieszenie przestaje funkcjonować.
Przykład 2.
Pracownica jest zatrudniona w powiatowej jednostce organizacyjnej i przysługuje jej z tego tytułu nagroda jubileuszowa uzależniona od stażu pracy. Zatrudniona legitymuje się okresem zatrudnienia wynoszącym ponad 21 lat. W związku z tym otrzymała nagrodę jubileuszową w wysokości 75% wynagrodzenia. Kolejna wypłata powinna nastąpić po niespełna 4 latach dalszej pracy. Okazało się jednocześnie, że w poprzednim miejscu zatrudnienia pracownica wykorzystała urlop wychowawczy w wymiarze 3 lat. Okres tego urlopu wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze, w tym prawo do nagrody jubileuszowej. Oznacza to zatem, że czas niezbędny do uzyskania prawa do kolejnej nagrody jubileuszowej w wysokości 100% wynagrodzenia miesięcznego (po 25 latach pracy) ulegnie skróceniu o okres wykorzystanego urlopu wychowawczego.
Urlop wychowawczy a staż pracy i nagroda jubileuszowa. Podsumowanie
Urlop wychowawczy wynosi do 36 miesięcy i jest udzielany na okres nie dłuższy niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6. rok życia. Okres urlopu wychowawczego (w dni jego zakończenia) wlicza się do stażu pracy, nie ma przy tym znaczenia, czy urlop wychowawczy był udzielony u obecnego, czy u poprzedniego pracodawcy. Podczas korzystania z wymienionego urlopu pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia, nie można zatem wypłacać mu pochodnego od niego świadczenia, jakim jest nagroda jubileuszowa. Sytuacja ulega jednak zmianie w momencie, gdy urlop wychowawczy się zakończył.
