Poradnik Przedsiębiorcy

Śmierć przedsiębiorcy a zabezpieczenie działalności gospodarczej

Prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej może wiązać się z dużym ryzykiem, co dotyczy przede wszystkim przypadku, gdy nastąpi śmierć przedsiębiorcy, a wraz z nim wygasają różne instytucje stanowiące komponent konieczny dla prawidłowego funkcjonowania działalności gospodarczej. Niezbędne jest zatem wcześniejsze uporządkowanie spraw przedsiębiorstwa w taki sposób, aby sukcesja mogła odbyć się bez uszczerbku dla firmy oraz jej spadkobierców, a także współmałżonka spadkodawcy. Aby zapewnić pozytywny obrót, istnieje kilka instytucji, które obecnie pozwalają uchronić interesy spadkobierców. Pojawił się również projekt zmian odnoszących się do sukcesji, które mają za zadanie ułatwienie tych regulacji. Wejście owych zmian w życie jest już tylko kwestią czasu, dlatego warto się do nich odnieść i możliwie wcześniej przygotować.

Zabezpieczenie ciągłości procesów biznesowych obejmuje działania zapobiegawcze poprzez  niedopuszczenie do utraty majątku oraz plany pozwalające na jak najszybsze jego odtworzenie. W skład prewencji wchodzą zarówno czynności o charakterze prawnym, jak i biznesowym, tj. plan sukcesji, zabezpieczenie płynności finansowej firmy, zabezpieczenie systemu informatycznego. Podstawowe znaczenie mają decyzje strategiczne co do formy prawnej oraz modelu prowadzenia działalności biznesowej. Konsekwencją wykreślenia firmy z ewidencji działalności gospodarczej na skutek śmierci jedynego jej właściciela będzie w sensie prawnym likwidacja tej działalności. Dlatego tworząc procedury w ramach planów ciągłości działania firmy na rynku, należy przede wszystkim uwzględnić ryzyko wykonywania działalności gospodarczej na wypadek śmierci albo trwałej niezdolności jedynego właściciela.  

Sukcesja w przypadku śmierci właściciela firmy ma dla jej dalszego, prawidłowego funkcjonowania kluczowe znaczenie i to nie tylko ze względu na fakt wygaśnięcia z tą chwilą wszelkich umów o pracę, decyzji administracyjnych (koncesji, zezwoleń, licencji, tracą ważność NIP, REGON), umów cywilno-prawnych, rozwiązaniu ulegają umowy leasingowe, a przedmiot leasingu jest sprzedawany, kredyty stawiane są przez bank w stan natychmiastowej wymagalności, wygasają pełnomocnictwa, nie ma możliwości kontynuacji rozliczeń podatkowych, pojawia się problem z dostępem do kont bankowych, ograniczone są możliwości posługiwania się firmą, ale ponadto często spadkobiercy zmagają się z problemami wynikającymi ze wzajemnych stosunków pomiędzy nimi, które nie zawsze są dobre, a w tym przypadku stanowią niezbędny element dla podejmowania kluczowych decyzji. Częściowym, ale nie całkowitym rozwiązaniem jest umieszczenie w umowach odpowiednich postanowień zabezpieczających spadkobierców na wypadek śmierci. Zakończenie działalności gospodarczej w związku ze śmiercią przedsiębiorcy może oznaczać również konieczność zwrócenia dotacji unijnych.  

Śmierć przedsiębiorcy a możliwości zapewnienia ochrony interesom firmy  

Podstawowym rozwiązaniem jest sporządzenie planu sukcesji, dzięki któremu losy przedsiębiorstwa zostaną ustalone w sposób odpowiadający wizji przedsiębiorcy. Może to przebiegać w różnorakiej formie.

Konstytucja rodzinna

Najczęściej stosowanym rozwiązaniem i zarazem najprostszym jest stopniowe wprowadzanie potencjalnego spadkobiercy w działalność firmy, np. na zasadzie rozszerzania jego kompetencji kosztem uprawnień właścicielskich. Możliwe jest też wzbogacenie tego zabiegu o umowę pisemną, co określa się mianem "konstytucji rodzinnej", zawieranej pomiędzy spadkodawcą, sukcesorem oraz współmałżonkiem właściciela (przy czym należy pamiętać, że skutki takiej umowy nie znajdą zastosowania w relacji do osób trzecich). Dobrym rozwiązaniem może okazać się również stopniowe odizolowanie się właściciela od spraw przedsiębiorstwa poprzez przekazanie spraw sukcesorowi i założenie dodatkowo odrębnej działalności. To pozwala na stopniowe, ale za to bardzo efektywne wdrażanie spadkobiercy w sprawy firmy. Oznacza to jednak konieczność wpisu do CEIDG oraz nadanie nowego NIP-u i REGON-u.

Śmierć przedsiębiorcy - zapis zwykły i zapis windykacyjny w testamencie

Możliwe jest sporządzenie testamentu i przekazanie przedsiębiorstwa określonej osobie. To rozwiązanie wymaga jednak stwierdzenia nabycia spadku, a uczestnikami postępowania powinni być wszyscy potencjalni spadkobiercy. Bezpieczniejszą formą jest dokonanie zapisu windykacyjnego w testamencie. Jest to zapis, na mocy którego własność zapisanego przedsiębiorstwa z chwilą śmierci przedsiębiorcy przechodzi na wskazanego spadkobiercę. Jednak czas konieczny na dokonanie wszelkich formalności może sparaliżować działalność firmy. Ponadto pojawia się jeszcze jeden problem, często koncesja, licencja, zezwolenie są związane  z osobą prowadzącą działalność gospodarczą. Uprawnienia te nie przechodzą na spadkobierców, którzy muszą na nowo wystąpić o wydanie decyzji administracyjnych. Zatem rozrządzenia testamentowe nie zabezpieczają przedsiębiorstwa w razie śmierci i nie zapewniają płynnego przejścia na następcę.

Sprzedaż lub darowizna przedsiębiorstwa

Dobrym rozwiązaniem jest przekazanie firmy swojemu następcy za życia, jednak rozwiązanie to sprawdza się  głównie w przypadku, gdy do prowadzenia działalności nie są wymagane decyzje administracyjne. W przypadku gdy działalność wymaga odpowiednich zezwoleń lub przekazana jest na rzecz kilku następców, należy sięgnąć po inne rozwiązania zabezpieczające.

Ważne!

Darowizna, testament czy też zapis windykacyjny nie rozwiązują problemu zachowku, należy zabezpieczyć środki finansowe na spłatę ewentualnych roszczeń (zachowek to połowa kwoty przypadającej z dziedziczenia ustawowego).

Przekształcenie jednoosobowej działalności w spółkę handlową

W takiej sytuacji firmę prowadzi dotychczasowy właściciel oraz jego następcy w ramach spółki, a po śmierci właściciela firma będzie mogła nadal płynnie funkcjonować, prowadzona przez pozostałych wspólników. Można w umowie spółki ustalić, że spadkobiercy zmarłego wspólnika nie wchodzą do spółki, tylko otrzymają równowartość przypadającego im udziału od innych jej wspólników. Można też ustalić, że wspólnikami zostają przyszli spadkobiercy.

Reasumując, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest, aby firmę zabezpieczyć na wypadek śmierci właściciela, przekształcając ją w spółkę handlową zwykle w spółkę z o.o. lub wnosząc przedsiębiorstwo do wcześniej założonej spółki kapitałowej aportem.

Ważne!

W tym roku wchodzą nowe przepisy. Zarządca sukcesyjny przeprowadzi firmę przez okres transformacji właścicielskiej  tak, aby mogła przetrwać i zachować kontrakty.

Instytucja zarządu sukcesyjnego

Zarząd sukcesyjny to tymczasowy zarząd przedsiębiorstwem w spadku. Powinien być powierzony jednej osobie, co upodabnia zarząd sukcesyjny do działalności gospodarczej prowadzonej przez osobę fizyczną. Zarządcą sukcesyjnym będzie mogła być wyłącznie osoba fizyczna, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych, niezależnie od tego czy jest spokrewniona, czy nie ze spadkodawcą oraz bez względu na to, czy trudni się profesjonalnie zarządzaniem majątkiem.

Wykonywać będzie prawa i obowiązki zmarłego przedsiębiorcy w sprawach dotyczących prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Zarząd sukcesyjny obejmuje umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku, ale także zobowiązanie m.in. w sferze prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych. Zarządca sukcesyjny będzie działał w imieniu własnym, ale na rzecz następców prawnych przedsiębiorcy lub małżonka przedsiębiorcy. W ramach swojej funkcji nie będzie nabywał praw, ani zaciągał zobowiązań w stosunku do swojego majątku osobistego, nie będzie też ponosił osobistej odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rzecz następców prawnych i małżonka przedsiębiorcy w sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Odpowiedzialnością tą obciąży „bezpośrednich beneficjentów” działań zarządcy sukcesyjnego – właścicieli majątku przedsiębiorstwa w spadku, czyli następców prawnych i/lub małżonka przedsiębiorcy. Zarządca sukcesyjny będzie mógł  pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z zarządu sukcesyjnego. Będzie mu przysługiwało wynagrodzenie z tytułu pełnionej funkcji (chyba że sam zdecyduje się działać bez wynagrodzenia), tutaj zastosowanie znajdą przepisy o zleceniu, tj. art. 735 kc.