Poradnik Przedsiębiorcy

Analiza umów - na co zwrócić uwagę?

Umowa to najczęstsze zdarzenie prawne, które jest jednocześnie czynnością prawną, ponieważ wywołuje określony skutek. Umowa stanowi źródło (podstawę) zobowiązań i taki jest też jej cel. Ma prowadzić do ukształtowania stosunku między stronami. Umowa dochodzi do skutku przez zgodne oświadczenie woli dwóch lub więcej stron, czyli przez konsensus. Dlatego też często w charakterystyce umów wskazuje się, czy jest ona konsensualna, czy też nie. Są jednak przypadki, kiedy samo oświadczenie woli (ustne, telefoniczne, gestem uściśnięcia dłoni) nie wystarczy do zawarcia umowy, o czym należy pamiętać. Potrzebna jest szczególna forma, np. pisemna lub aktu notarialnego. Ponadto brak pewnych, obligatoryjnych zapisów w umowie może czynić ją nieważną. Jak dokładnie powinna wyglądać analiza umów - na co zwrócić uwagę?

Analiza umów -  I etap, czyli określenie rodzaju umowy

Do zawierania umów jest się zdolnym, jeśli posiada się zdolność do czynności prawnych, czyli nie jest się ani niepełnoletnim, ani ubezwłasnowolnionym. W przeciwnym razie zawarte umowy nie będą ważne. Poniżej przedstawiony został czteroetapowy proces analizy umów, który powinien przyczynić się do samodzielnego badania poprawności umowy.

Rodzaje umów w prawie gospodarczym

Analizowanie umowy warto rozpocząć od odpowiedzenia sobie na pytanie, jaki ma być skutek czynności prawnej. Powinniśmy określić, czego oczekujemy w związku z umową. Tutaj pomocny będzie podział na rodzaje umów ze względu na skutek. Można wymienić trzy rodzaje umów zobowiązaniowych:

  • zobowiązująca - powstaje w niej obowiązek spełnienia świadczenia przez jedną stronę na rzecz drugiej,

  • rozporządzająca - przenosi, obciąża lub znosi prawo majątkowe,

  • o podwójnym skutku - zobowiązująco-rozporządzająca.

Ze względu na ocenę prawidłowości causy, czyli przyczyny zawarcia umowy, umowa może mieć charakter:

  • kauzalny - kiedy występuje racjonalna przyczyna zawarcia umowy, czy występuje taka, czyli co jest powodem, że strony decydują się zawrzeć umowę. Może to być zmniejszenie pasywów wynikające ze spłaty długu, nieodpłatne przysporzenie w ramach darowizny, zabezpieczenie np. przez hipotekę lub zwiększenie aktywów - umowa sprzedaży. Najogólniej mówiąc causa określa przyczynę prawną, cel;

  • abstrakcyjny -  można uznać taką umowę jako wyjątek potwierdzający regułę, ponieważ nie znajduje się żadnego uzasadnienia dla związania się stron umową z przyczyn prawnych.

Następną ważną sprawą jest odpowiedź na pytanie, jak rozłożony jest ciężar świadczenia w umowie. Możliwości są trzy:

  • jednostronnie zobowiązująca - obowiązek świadczenia dotyczy tylko jednej osoby,

  • dwustronnie zobowiązująca - obowiązek świadczenia jest po obu stronach umowy “coś za coś”,

  • umowa wzajemna - świadczenie obu stron jest dokładnie takie samo, występuje tzw. ekwiwalentność świadczeń.

Kolejnym elementem jest wskazanie, czy umowa przynosi korzyść majątkową, ze względu na nią można wyróżnić umowę:

  • odpłatną -  strona dokonująca czynności otrzymuje korzyść majątkową,

  • nieodpłatną - strona dokonująca czynności nie otrzymuje w zamian żadnej korzyści majątkowej.

Ostatnim elementem pierwszego etapu jest określenie charakteru umowy i zakresu jej regulacji. Jak zostało już wspomniane, niektóre umowy są wprost określone w Kodeksie cywilnym, więc nie trzeba dodatkowo zastanawiać się, co zrobić przy zawieraniu umowy, żeby była ona ważna. Przepisy wskazują dokładne wytyczne. Jeżeli więc konkretna umowa, którą chcemy zawrzeć, znajduje się w Kodeksie, warto skorzystać z tych regulacji.

Podział jest więc następujący:

nazwane - wskazane w Kodeksie cywilnym

  • umowa sprzedaży,

  • umowa zamiany,

  • umowa dostawy,

  • umowa kontraktacji,

  • umowa o dzieło,

  • umowa o roboty budowlane,

  • umowa najmu,

  • umowa dzierżawy,

  • umowa leasingu,

  • umowa użyczenia,

  • umowa pożyczki,

  • umowa rachunku bankowego,

  • umowa zlecenie,

  • umowa agencyjna,

  • umowa komisu,

  • umowa przewozu,

  • umowa ubezpieczenia,

  • umowa przechowania,

  • umowa składu,

  • umowa poręczenia,

  • umowa darowizny,

  • umowa dożywocia,

  • umowa spółki

  • umowa przedwstępna,

  • umowa o świadczenie usług przez osobę trzecią,

  • umowa o zwolnienie dłużnika z obowiązku świadczenia,

  • umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej,

nienazwane - uzgadnianie treści,

  • mieszana - posiłkowanie się wzorem dla innej umowy z dodatkowymi własnymi ustaleniami, zawiera elementy różnych umów.

Uwaga!

Te oraz inne umowy wraz z darmowymi wzorami do pobrania w formacie pdf i docx  dostępne są w Poradniku Przedsiębiorcy w zakładce Wzory umów.

Należy zaznaczyć, że konsument, podpisując umowę z przedsiębiorcą, który korzysta z wzorców umownych, zawiera umowę o charakterze adhezyjnym, tzn. w drodze samego aktu przystąpienia. Są to umowy zawierane w przypadku usług na skalę masową, np. z dostawcami gazu. Nie negocjuje on postanowień umowy. Warto zwracać uwagę, czy postanowienia takiej umowy - takiego wzorca - nie zawierają klauzul niedozwolonych - niedozwolonych postanowień umownych, wtedy te postanowienia umowy nie wiążą konsumenta - są nieważne z mocy prawa. Analizując taką umowę, należy zwrócić uwagę przede wszystkim na jednoznaczność sformułowanych postanowień i czy wzorzec taki był dostarczony przed zawarciem umowy.