Poradnik Przedsiębiorcy

Czego dotyczą niedozwolone klauzule umowne?

W relacji przedsiębiorca-konsument, przedsiębiorca zawsze jest stroną silniejszą, wyspecjalizowaną w swojej dziedzinie, dysponującą większą wiedzą i środkami. Konsument więc jako strona słabsza musi być dodatkowo chroniony, aby przedsiębiorca nie mógł wykorzystywać jego słabości oraz niewiedzy. Ochrona konsumenta jest uzasadniona zwłaszcza jeśli przedmiotem umowy są skomplikowane usługi, o których konsument nie ma tak wielkiej wiedzy jak przedsiębiorca, który świadczy je profesjonalnie. W wielu przypadkach więc konsumenci muszą zaufać przedsiębiorcy i przedstawianym przez niego wzorcom umownym. Przedsiębiorcy natomiast muszą uważać, aby ich umów nie dotyczyły niedozwolone klauzule.

Czym są niedozwolone klauzule umowne?

Niedozwolone klauzule umowne to, zgodnie z art. 385(1) kodeksu cywilnego, postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, nieuzgodnione indywidualnie, kształtujące jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszające jego interesy. Mogą występować jedynie w przypadku umów zawieranych między przedsiębiorcą i konsumentem.

Wzorce umowne, czyli gotowe wzory umów, charakteryzują się tym, że ich treść kształtowana jest tylko przez jedną stronę umowy. Przedsiębiorca we wzorcu umowy określa nie tylko swoje własne prawa i obowiązki, ale też prawa i obowiązki konsumenta. Istnieje więc niebezpieczeństwo, że narzuci mu niekorzystne klauzule. Jest to tzw. umowa adhezyjna, do której druga strona jedynie przystępuje i co do zasady nie ma możliwości zmienienia jej warunków oraz wpływania na jej treść. Konsument może zaakceptować postanowienia kontraktu bądź odrzucić go w całości, czyli w ogóle nie podpisywać umowy. Często jest to niemożliwe i konsumenci ostatecznie godzą się na warunki przedstawione w kontrakcie.

Swobodę przedsiębiorców w jednostronnym tworzeniu postanowień umowy ograniczają właśnie niedozwolone postanowienia umowne, których, jak sama nazwa wskazuje, nie można używać w umowach.

Nie istnieje wyczerpująca lista niedozwolonych klauzul umownych. Kodeks cywilny w art. 385(3) zawiera jedynie wyliczenie tych najczęściej stosowanych. W pozostałych przypadkach o tym, czy postanowienie jest niezgodne z prawem, decyduje sąd.

Najczęściej stosowane niedozwolone klauzule to:

  • wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności względem konsumenta za szkody na osobie;

  • wyłączenie lub istotnie ograniczenie odpowiedzialności względem konsumenta za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania;

  • zezwalenie kontrahentowi konsumenta na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy bez zgody konsumenta;

  • uzależnienie zawarcia umowy od przyrzeczenia przez konsumenta zawierania w przyszłości dalszych umów podobnego rodzaju;

  • uzależnienie zawarcia, wykonania lub treści umowy od zawarcia innej umowy, niemającej bezpośredniego związku z umową zawierającą oceniane postanowienie;

  • uzależnienie spełnienia świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli kontrahenta konsumenta;

  • uprawnienie kontrahenta konsumenta do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie;

  • pozbawienie konsumenta uprawnienia do rozwiązania umowy, odstąpienia od niej lub jej wypowiedzenia;

  • nakładanie wyłącznie na konsumenta obowiązku zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z zawarcia lub wykonania umowy.

Jeśli konsument przypuszcza, że w podpisanej przez niego umowie bądź w przedstawionym mu wzorcu umowy znajduje się niedozwolona klauzula, powinien zwrócić na to uwagę przedsiębiorcy. Jeśli ten nie przychyla się do stanowiska konsumenta, konsument powinien zmienić kontrahenta, a jeśli już podpisał umowę, może zwrócić się do sądu powszechnego (rejonowego lub okręgowego) o uznanie danego postanowienia za niewiążące.

Warto pamiętać, że także przed podpisaniem umowy konsument może zwrócić się do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone - jest to tzw. kontrola abstrakcyjna, ponieważ możliwość skierowania powództwa do sądu nie zależy od tego, czy dana osoba rzeczywiście jest związana umową z pozywanym przedsiębiorcą (z żądaniem uznania postanowienia wzorca umowy za niedozwolone można wystąpić również wtedy, gdy pozwany przedsiębiorca zaniechał jego stosowania, jeżeli od tego czasu nie minęło jeszcze sześć miesięcy; ponadto nawet jeśli przedsiębiorca zaniechał stosowania kwestionowanych klauzul już po wytoczeniu powództwa, nie ma to wpływu na bieg postępowania).

Natomiast jeśli umowa, która została podpisana przez konsumenta, zawiera postanowienia, które zostały już uznane za niedozwolone (znajdują się w Rejestrze Klauzul Niedozwolonych), to zgodnie z kodeksem cywilnym, te klauzule nie wiążą konsumenta z mocy prawa. Jeśli przedsiębiorca mimo wszystko nie chce na to przystać, konsumentowi pozostaje droga sądowa (będzie to tzw. kontrola incydentalna - dotyczy ona indywidualnej umowy zawartej przez konkretnego klienta danego przedsiębiorcy).

Uwaga!

Konsumenta nie wiążą jedynie niedozwolone klauzule. Pozostałe postanowienia umowy są wiążące. Stwierdzenie, że w umowie znajduje się klauzula niedozwolona, nie oznacza, że umowa przestaje obowiązywać.

Konsument zawsze może zwrócić się o pomoc do miejskiego lub powiatowego rzecznika konsumentów lub do finansowanych z budżetu państwa organizacji konsumenckich, takich jak Federacja Konsumentów, Stowarzyszenie Konsumentów Polskich.

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów natomiast regularnie przeprowadza kontrole wzorców stosowanych w umowach z konsumentami przez przedsiębiorców działających w wielu branżach (na stronie internetowej UOKiK można znaleźć raporty z kontroli wzorców umów). W następstwie takich kontroli Urząd skierował wiele pozwów do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w skutek czego liczne postanowienia zostały uznane za niedozwolone. Prawo do składania pozwów do SOKiK przysługuje również miejskim i powiatowym rzecznikom konsumentów, a także organizacjom pozarządowym i konsumentom.

Sam konsument jest również uprawniony do składania skarg do UOKiK na niedozwolone postanowienia umowne stosowane przez przedsiębiorców. Urząd podejmie interwencję, jeśli stwierdzi, że problem nie dotyczy tylko indywidualnego konsumenta, ale dochodzi do naruszenia zbiorowych interesów. Gdy przedsiębiorca nie będzie chciał zastosować się do zaleceń Urzędu, może zostać ukarany finansowo na podstawie art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U z 2015 r. poz. 184), zgodnie z którym przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone.