Poradnik Przedsiębiorcy

Kompensata zobowiązań - co to jest i jak ją przeprowadzić?

Uregulowanie zobowiązań między kontrahentami może odbyć się przez rozliczenie gotówkowe i bezgotówkowe. Sposobami rozliczenia bezgotówkowego są przelew oraz kompensata zobowiązań. Kiedy kontrahenci decydują się na kompensatę zobowiązań? Czy zawsze jest możliwa?

Kompensata zobowiązań - warunki przeprowadzenia

Jeżeli kontrahenci zdecydują się na rozliczenie przez kompensatę zobowiązań, muszą mieć wobec siebie nawzajem zobowiązanie i należność, czyli być jednocześnie wierzycielem i dłużnikiem. Wynika to z faktu, że kompensata zobowiązań jest równoległym umarzaniem wierzytelności. Co ważne, ten rodzaj uregulowania zobowiązań nie jest metodą płatności ujętą na fakturze.

Istnieją dwa rodzaje kompensaty zobowiązań: kompensaty ustawowe - regulowane przez kodeks cywilny (art. 498 kc) oraz kompensaty umowne - których podstawą jest zapis w umowie między kontrahentami, warunki jej są ustalane swobodnie.

Kompensata ustawowa

Kompensaty ustawowe są możliwe, o ile obie strony wprowadzą odpowiednie oświadczenie. Oświadczenie te może mieć formę dobrowolną pisemną lub ustną, a jedynym wymogiem potwierdzającym zawarcie jej jest dotarcie do każdej ze stron. 

Art. 498 kodeksu cywilnego
§ 1. Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.
§ 2. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej

Kompensata umowna 

Według art. 498 kodeksu cywilnego potrącenie umowne jest możliwe w przypadku

  1. wierzytelności wymagalnych, czyli w przypadku, gdy upłynął okres do spłaty długu zawarty w umowie,

  2. wierzytelności przeterminowanych - w przypadku, gdy możliwe było potrącenie wierzytelności przed terminem przedawnienia,

  3. wierzytelności zajętych - tylko w przypadku gdy dłużnik stał się wierzycielem swojego wierzyciela przed zajęciem. Potrącenie dotyczy jedynie wierzytelności pieniężnych lub rzeczy o równorzędnej wartości.

Kompensata zobowiązań w tym trybie nie może być przeprowadzona w następujących przypadkach:

  • wierzytelności niewymagalnych,

  • wierzytelności przeterminowanych (w przypadkach innych niż wspomniane powyżej)

  • wierzytelności zajętych (w przypadkach innych niż wspomniane powyżej),

  • wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania,

  • wierzytelności wynikających z czynów niedozwolonych,

  • wierzytelności wyłączonych z potrącenia na podstawie odrębnych przepisów.