Sprzedaż akcji menedżerskich, często objętych instytucją przewłaszczenia na zabezpieczenie, rodzi istotne pytania o skutki podatkowe dla osób fizycznych. Kluczowe jest zrozumienie, jak prawidłowo rozliczyć uzyskany przychód zgodnie z ustawą o PIT. W artykule wyjaśniamy, jakie obowiązki podatkowe wiążą się z odpłatnym zbyciem tych papierów wartościowych i jak poprawnie wypełnić roczne zeznanie.
Istota akcji menedżerskich
W ramach umowy inwestycyjnej menedżerowie zobowiązują się do objęcia rzeczonych akcji („akcje menedżerskie”) po ustalonej cenie emisyjnej. Akcje menedżerskie są akcjami imiennymi, określonej serii i o określonych numerach identyfikujących te akcje. Objęcie akcji następuje w zamian za ich pokrycie wkładem pieniężnym, odpowiadającym ich cenie emisyjnej, pochodzącym w części z oprocentowanej pożyczki udzielonej poszczególnym menedżerom przez spółkę, a w części ze środków własnych danego menedżera.
Taka pożyczka jest udzielana na podstawie odrębnej od umowy inwestycyjnej umowy pożyczki, która przewiduje zwrot pożyczki m.in. po otrzymaniu ceny ze sprzedaży akcji menedżerskich. W celu zabezpieczenia spłaty pożyczki zgodnie z postanowieniami umowy inwestycyjnej akcje menedżerskie są przewłaszczone na spółkę.
Przewłaszczenia zwrotnego spółka dokonuje m.in. wówczas, gdy:
- spółka podejmie zamiar sprzedaży wszystkich posiadanych przez tę spółkę akcji i wówczas zażąda od menedżerów, by przyłączyli się do takiej sprzedaży, i w ramach tego żądania zostanie zawarta umowa sprzedaży akcji menedżerskich, albo
- spółka podejmie decyzję o sprzedaży akcji na rzecz osoby trzeciej, a menedżerowie zażądają od spółki, by akcje menedżerskie zostały nabyte przez nabywcę akcji sprzedawanych przez spółkę.
Sprzedaż akcji menedżerskich w świetle prawa cywilnego
W tym miejscu należy odwołać się zarówno do umowy o przewłaszczenie na zabezpieczenie, jak i do umowy powiernictwa, które należą do tzw. umów nienazwanych.
Ich zawieranie jest dopuszczalne w ramach przewidzianej w art. 353(1) Ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny zasady swobody umów w obrocie cywilnym. Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
Do przedmiotowo istotnych elementów konstruujących umowę przewłaszczenia na zabezpieczenie należy zamieszczenie w jej treści zastrzeżenia o zwrotnym przeniesieniu własności na przewłaszczającego przez wierzyciela, w razie spłaty długu.
Zasadniczym celem umowy przewłaszczenia nie jest ostateczne przeniesienie własności na rzecz drugiego podmiotu, lecz wyłącznie zabezpieczenie roszczeń (interesów) wierzyciela do momentu spłaty zobowiązania.
W sytuacji, gdy na podstawie zawartej umowy dłużnik dokona przewłaszczenia akcji na rzecz wierzyciela na zabezpieczenie długu, czynność ta na chwilę przewłaszczenia nie wygeneruje przychodu podatkowego.
Przychód z odpłatnego zbycia papierów wartościowych, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a ustawy, powstanie w momencie zaspokojenia się wierzyciela z przewłaszczonych papierów wartościowych, a więc w sytuacji, gdy dłużnik zostaje zwolniony z obowiązku zapłaty ciążącego na nim długu (przewłaszczenie akcji uzyskuje charakter ostateczny).
Powiernictwo jest natomiast instytucją zbliżoną do przedstawicielstwa, pełniącą jednak nieco inne funkcje. Umowa powiernictwa polega bowiem na zawarciu stosunku między jej stronami, powierzającym i powiernikiem, którego celem jest wykonanie przez powiernika we własnym imieniu określonych działań czy usług zdefiniowanych i sfinansowanych przez powierzającego, na jego rzecz i w celu realizacji wskazanego przez niego interesu. Innymi słowy, powiernik na zewnątrz działa jako samodzielny podmiot prawa, jednak z mocy wewnętrznego porozumienia z inną osobą, na której rzecz działa, nie występuje we własnym interesie. Zależnie od postanowień umowy może być ona odpłatna albo nieodpłatna. Zawierana jest na określony czas, wskazany w umowie lub wynikający z istoty czynności prawnej, jaką ma podjąć powiernik.
Prawa i obowiązki stron umowy powierniczej należy zatem zasadniczo oceniać według przepisów o zleceniu. Przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie – w przypadku umowy powierniczej zleceniodawcą będzie powierzający, a zleceniobiorcą powiernik. W braku odmiennej umowy zlecenie obejmuje umocowanie do wykonania czynności w imieniu dającego zlecenie (powierzającego). Istnieje kilka rodzajów powiernictwa: powiernictwo fiducjarne, w ramach którego określone prawo zostaje przyznane w pełni powiernikowi, powiernictwo upoważniające, gdzie powiernik jest upoważniony jedynie do zarządzania oraz powiernictwo polegające na przewłaszczeniu na zabezpieczenie.
Czynność powiernicza składa się z dwóch elementów:
- przeniesienia przez powierzającego na powiernika jakiegoś prawa albo zobowiązania powiernika do nabycia tego prawa i przekazania mu przez powierzającego środków na ten cel, w następstwie czego powiernik może korzystać z tego prawa względem osób trzecich w wyznaczonym zakresie;
- zobowiązania powiernika wobec powierzającego, że będzie przestrzegał wyznaczonego zakresu korzystania z uzyskanego prawa (w szczególności, że powierzone prawo powróci do powierzającego pod określonymi warunkami) oraz zobowiązanie powiernika do przekazywania powierzającemu wszelkich pożytków związanych z tym prawem.
W przypadku umowy powiernictwa dotyczącej zarówno objęcia akcji za środki finansowe powierzającego, jak i otrzymywania pożytków z tych akcji (dywidendy), które zgodnie z postanowieniami umowy powiernictwa powiernik jest zobowiązany przekazać powierzającemu, przychód do opodatkowania z tytułu dywidendy będzie definitywnie otrzymywał faktyczny właściciel akcji, a więc powierzający. W przypadku umowy powiernictwa należy zauważyć, że wszelkie wynikające z niej czynności prawne wykonane są na rzecz powierzającego, także nabycie prawa własności akcji. Akcje te, pomimo że są własnością powiernika, nie stanowią jego majątku, z uwagi na fakt, że są obarczone zobowiązaniem ich zwrócenia powierzającemu, w określonym w umowie terminie. Także pożytki, które z tych akcji są uzyskiwane, pomimo ich wypłaty powiernikowi, jako prawnemu akcjonariuszowi, faktycznie stanowią definitywne przysporzenie powierzającego.
Obowiązek ewentualnego rozliczania transakcji mających znaczenie podatkowe będzie spoczywał na powierzającym, a nie na powierniku.
Zbycie akcji menedżerskich na gruncie ustawy o PIT
Przechodząc na grunt ustawy o PIT, należy wskazać, że jednym ze źródeł przychodów wymienionym w art. 10 ust. 1 pkt 7 przywołanej ustawy są kapitały pieniężne.
Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a ww. ustawy za przychody z kapitałów pieniężnych uważa się przychody z odpłatnego zbycia udziałów (akcji), udziałów w spółdzielni oraz papierów wartościowych.
Z kolei z art. 30b ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wynika, że od dochodów uzyskanych z odpłatnego zbycia papierów wartościowych lub pochodnych instrumentów finansowych, w tym z realizacji praw wynikających z tych instrumentów, z odpłatnego zbycia udziałów (akcji), z odpłatnego zbycia udziałów w spółdzielni oraz z tytułu objęcia udziałów (akcji) albo wkładów w spółdzielni w zamian za wkład niepieniężny w postaci innej niż przedsiębiorstwo lub jego zorganizowana część, podatek dochodowy wynosi 19% uzyskanego dochodu.
Poniesione przez podatnika wydatki na objęcie akcji menedżerskich w postaci faktycznie wpłaconego wkładu pieniężnego, za który objął akcje menedżerskie, będą stanowić koszt uzyskania przychodów przy obliczaniu dochodu uzyskanego z odpłatnego zbycia, co wynika z art. 23 ust. 1 pkt 38 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.
Reasumując, należy wskazać, że pomimo zawartej umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie skutki podatkowe w zakresie odpłatnego zbycia akcji menedżerskich powstają po stronie podatnika będącego osobą fizyczną. To z kolei wiąże się z obowiązkiem odprowadzenia podatku PIT od przychodów z kapitałów pieniężnych.
Polecamy:
