Ministerstwo Finansów podtrzymuje kontrowersyjny projekt dotyczący przedawnienia podatkowego, mimo miesięcy krytyki ze strony ekspertów, doradców podatkowych i organizacji biznesowych. Projekt ustawy o zmianie Ordynacji podatkowej oraz niektórych innych ustaw to jedna z największych reform systemu podatkowego od wielu lat.
Koniec prostych zasad
Zobowiązanie podatkowe przedawnia się po pięciu latach, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności. Gdy ten termin mijał, sprawa była zamknięta, a ewentualna karalność za błędy w deklaracjach ustawała automatycznie. Gwarantował to artykuł 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego.
Teraz Ministerstwo Finansów proponuje fundamentalną zmianę tej filozofii. Z jednej strony resort rezygnuje z przepisu pozwalającego na zawieszenie biegu przedawnienia podatkowego poprzez samo wszczęcie postępowania karnego skarbowego. To rozwiązanie od lat postulowały środowiska biznesowe i Rzecznik Praw Obywatelskich. Dla przedsiębiorców oznacza to, że urzędy skarbowe stracą możliwość sztucznego wydłużania czasu na kontrolę podatkową poprzez inicjowanie spraw karnych "w sprawie".
Jednak w zamian za to ustępstwo Ministerstwo Finansów proponuje rozdzielenie reżimu podatkowego od karnego. Projekt zakłada usunięcie przepisu, który gwarantował ustanie karalności przestępstwa skarbowego w momencie przedawnienia się należności podatkowej. W praktyce oznaczałoby to, że wygaśnięcie zobowiązania podatkowego po pięciu latach nie będzie już chronić przed odpowiedzialnością karną. Organy ścigania będą mogły stawiać zarzuty i prowadzić postępowanie sądowe przez okres wynikający wyłącznie z Kodeksu karnego skarbowego – podstawowo pięć lub dziesięć lat w zależności od wagi przestępstwa, z możliwością przedłużenia o kolejne lata w przypadku wszczętego postępowania. W skrajnych przypadkach może to dać łącznie nawet dwadzieścia lat.
Co to oznacza w praktyce?
Po zmianach, nawet jeśli podatek za rok 2024 przedawni się w 2030 roku, prokurator będzie mógł postawić zarzuty karne w roku 2032 czy 2035. Terminy przedawnienia karalności w k.k.s. są bowiem znacznie dłuższe – mogą sięgać 10, a nawet 20 lat.
Dlaczego? Uchylenie art. 44 § 2 k.k.s. spowoduje, że fiskus, nie mogąc wyegzekwować długu w drodze administracyjnej (bo ten wygasł), pójdzie do sądu karnego. Sąd karny, skazując podatnika, będzie mógł orzec obowiązek "naprawienia szkody" lub "zwrotu korzyści", co tak naprawdę oznacza zapłatę zaległego podatku.
Wątpliwości konstytucyjne i stanowisko RPO
Projekt budzi zastrzeżenia Rzecznika Praw Obywatelskich w zakresie zasady zaufania obywatela do państwa. RPO wskazuje, że konstrukcja, w której państwo dochodzi "nieistniejącego" (przedawnionego) długu przy użyciu sankcji karnych, może naruszać standardy konstytucyjne. Organizacje przedsiębiorców (BCC, ZPP) apelują o zachowanie równowagi między uszczelnianiem systemu a bezpieczeństwem prawnym obrotu gospodarczego.
Stanowisko Ministerstwa
Resort uzasadnia zmiany koniecznością walki z najpoważniejszą przestępczością gospodarczą (np. karuzele VAT), gdzie 5-letni okres przedawnienia jest często zbyt krótki na zebranie materiału dowodowego, zwłaszcza w sprawach o charakterze międzynarodowym. Ministerstwo zapewnia, że zmiany nie są wymierzone w podatników popełniających nieumyślne błędy, lecz w zorganizowaną przestępczość skarbową.
Trzeba mieć jednak na uwadze, że definicje przestępstw w k.k.s. są na tyle szerokie, że w nową pułapkę mogą wpaść także przedsiębiorcy popełniający zwykłe błędy rachunkowe, jeśli zostaną one zinterpretowane jako celowe oszustwo.
Dodatkowe zmiany w projekcie
Projekt zawiera również wiele mniejszych, ale istotnych modyfikacji. W zakresie zmian proceduralnych Ministerstwo proponuje umożliwienie umorzenia podatku przed terminem jego płatności. Zniesiony zostanie też wymogu składania wniosku o stwierdzenie nadpłaty w przypadku, gdy nadpłata wynika ze skorygowanej deklaracji. Podwyższona zostanie także kwota podatku, który inne osoby mogą zapłacić za podatnika – z obecnych tysiąca złotych do kwoty pięciu tysięcy złotych.
Resort proponuje także istotne modyfikacje w zakresie przedawnienia zobowiązań podatkowych. Pięcioletni termin liczenia przedawnienia prawa do ustalenia zobowiązania podatkowego z tytułu opodatkowania przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach będzie liczony od końca roku kalendarzowego następującego po roku kalendarzowym, w którym powstał obowiązek podatkowy. Oznacza to wydłużenie terminu o rok w porównaniu z obecnym stanem prawnym.
Projekt przewiduje również odejście od zasady nieprzedawniania się zobowiązań podatkowych zabezpieczonych hipoteką lub zastawem skarbowym i zastąpienie jej instytucją zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego wskutek dokonania wpisu hipoteki przymusowej lub zastawu skarbowego. Wprowadzona zostanie także nowa przesłanka zawieszenia biegu przedawnienia – wszczęcie postępowania podatkowego w zakresie unikania opodatkowania albo przejęcie takiego postępowania.
Kiedy zmiany wejdą w życie?
Projekt jest na zaawansowanym etapie prac legislacyjnych i ma być rozpatrywany przez Radę Ministrów w styczniu 2026 roku. Większość nowych przepisów, w tym te dotyczące Kodeksu karnego skarbowego, ma wejść w życie 1 października 2026 roku – pod warunkiem uchwalenia przez parlament i podpisania przez prezydenta.
