Poradnik Przedsiębiorcy

Wady oświadczenia woli podczas zawierania umów

Przedsiębiorca zawierający umowę, obarczoną wadami oświadczenia woli, może się uchylić od jej skutków lub umowa może zostać uznana za nieważną od chwili jej podpisania. Jakie wady oświadczenia woli muszą wystąpić i jakie skutki będą z tego wynikać?

Oświadczenie woli

Oświadczenie woli jest każdym przejawem woli człowieka, które ma na celu wywołać skutek prawny w postaci powstania, zmiany lub ustania stosunku prawnego. Zgodnie z art. 60 kodeksu cywilnego (Dz.U. 2017 poz. 459), wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej.

Oświadczeniem woli przedsiębiorcy będzie więc podpisanie umowy - będzie to znaczyło, że przedsiębiorca chce związać się z drugą stroną umową o treści, którą podpisał. Oświadczenie woli powinno być złożone w sposób swobodny (a nie np. pod przymusem), zrozumiały oraz na serio (oświadczeniu woli musi towarzyszyć rzeczywista wola wywołania skutku prawnego). Jeśli oświadczenie nie będzie spełniało ww. warunków, będziemy mogli mówić o wadach oświadczenia woli.

Wady oświadczenia woli

Wady oświadczenia woli to stany faktyczne, określone w kodeksie cywilnym, które skutkują tym, że złożone oświadczenie woli jest pozbawione skuteczności prawnej. Wady oświadczenia woli mogą być związane ze stanem psychiki lub wiedzy osób składających oświadczenie, a także z ich dobrą wiarą lub interesami.

Rodzaje wad oświadczeń woli

Wadami oświadczeń woli na gruncie prawa polskiego są:

  1. brak świadomości lub swobody w podjęciu decyzji i wyrażeniu woli,
  2. pozorność,
  3. błąd (w tym podstęp),
  4. groźba.

Brak świadomości lub swobody

Art. 82. Nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.

Z brakiem świadomości lub swobody podejmowanej decyzji i wyrażeniu woli mamy do czynienia, kiedy osoba składająca oświadczenie woli znajduje się w nienaturalnym stanie psychofizycznym. Przyczyną takiego stanu może być choroba umysłowa, niedorozwój umysłowy, znajdowanie się pod wpływem alkoholu, narkotyków czy innych substancji odurzających, hipnoza, narkoza, bycie pod wpływem gorączki, czy też uwiąd starczy. Stanem wyłączającym swobodę powzięcia decyzji jest też np. przymus fizyczny czy psychiczny.

Nie jest wymagane, aby stan wyłączający świadomość lub swobodę był permanentny - wystarczy, że osoba składająca oświadczenie woli doznała nawet przemijających zaburzeń pod warunkiem, że w chwili dokonywania czynności prawnej wyłączone zostało świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Zgodnie z wyrokiem SA w Łodzi z dnia 12 listopada 2013 r., “stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli nie może być rozumiany dosłownie, wobec czego nie musi oznaczać całkowitego zniesienia świadomości i ustania czynności mózgu. Wystarczy istnienie takiego stanu, który oznacza brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych i posunięć innych osób oraz niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Decydujące znaczenie ma zatem określenie stopnia zmniejszenia udziału świadomości w postępowaniu człowieka, stopnia zaburzenia czynności psychicznych w momencie składania oświadczenia woli”.

Pozorność

Art. 83. § 1. Nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Jeżeli oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności.

§ 2. Pozorność oświadczenia woli nie ma wpływu na skuteczność odpłatnej czynności prawnej, dokonanej na podstawie pozornego oświadczenia, jeżeli wskutek tej czynności osoba trzecia nabywa prawo lub zostaje zwolniona od obowiązku, chyba że działała w złej wierze.

Z pozornością mamy do czynienia, kiedy strony umawiają się, że złożone oświadczenie w ogóle nie wywoła skutków prawnych albo wywoła skutek inny niż wynikający z treści czynności prawnej. Muszą więc wystąpić dwa elementy równocześnie: czynność musi być pozorna (czyli u osób trzecich zostaje wywołane przeświadczenie, że zamiarem stron jest wywołanie określonych skutków prawnych) oraz musi się ona odbywać w tajnym porozumieniu osób w niej uczestniczących.

Należy jednak pamiętać, że w przypadku czynności odpłatnej, wskutek której osoba trzecia, nie zdając sobie sprawy z pozorności czynności, nabywa prawo lub zostaje zwolniona z obowiązku, nie będziemy mieli do czynienia z pozornością, bowiem czynność ta pozostanie skuteczna wobec osoby trzeciej. Tak więc osoba, która dążyłaby do uznania danej czynności prawnej za pozorną, musiałaby w tej sytuacji obalić istnienie domniemania dobrej wiary osoby trzeciej - czyli wykazać, że osoba trzecia nie działała w dobrej wierze.

Błąd

Art. 84. § 1. W razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Jeżeli jednak oświadczenie woli było złożone innej osobie, uchylenie się od jego skutków prawnych dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć; ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej.

§ 2. Można powoływać się tylko na błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (błąd istotny).