Zgodnie z ogólnymi zasadami, naliczone, ale niezapłacone odsetki od pożyczek nie stanowią kosztu podatkowego. Szczególnym przypadkiem, budzącym wątpliwości przedsiębiorców, są jednak odsetki od pożyczki partycypacyjnej. Analizujemy, czy i na jakich zasadach taki wydatek może zostać uwzględniony w kosztach uzyskania przychodu w świetle obowiązujących przepisów ustawy o CIT.
Definicja pożyczki partycypacyjnej
W przepisach prawa cywilnego odnajdujemy definicję umowy pożyczki. Zgodnie z art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo liczbę rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą liczbę rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.
Zawarta w kc konstrukcja regulacji prawnej dotyczącej umowy pożyczki nie zawiera w ogóle odpłatności jako elementu przedmiotowo istotnego. Zgodnie jednak z zasadami prawa cywilnego strony umowy pożyczki mogą przewidzieć odpłatność za korzystanie przez pożyczkobiorcę z kapitału pożyczkodawcy. Najczęściej spotykaną formą odpłatności za udzielenie pożyczki są odsetki stanowiące oprocentowanie kwoty pożyczki w stosunku do okresu korzystania z pożyczonego kapitału. W związku z brakiem prawnych ograniczeń w tym zakresie sposób odpłatności strony umowy pożyczki mogą ustalić w dowolny sposób, w tym także w formie udziału w zysku osiągniętym przez pożyczkobiorcę.
W konsekwencji powyższego opierając się na wykładni funkcjonalnej pojęcia odsetek, nie należy więc zawężać tylko do takich kwot, które obliczone są według stopy procentowej liczonej w stosunku do pożyczonego kapitału. Pojęcie to trzeba rozumieć szeroko, obejmując jego zakresem wszelkie kwoty wypłacane pożyczkodawcy tytułem odpłatności za udzieloną pożyczkę, bez względu na podstawę i sposób ich obliczenia.
Pozyskanie środków finansowania przedsięwzięć o podwyższonym stopniu ryzyka w sytuacji, gdy wyczerpana została możliwość finansowania się „zwykłym” długiem (pożyczką), może stanowić pożyczka partycypacyjna.
Pożyczka partycypacyjna nie została uregulowana w obowiązujących w Polsce przepisach prawa cywilnego. Przyjmuje się jednak, że przez umowę pożyczki partycypacyjnej rozumie się przekazanie przez inwestora (pożyczkodawcę) na rzecz przedsiębiorcy (pożyczkobiorcy) określonej kwoty pieniężnej w zamian za procentowy udział w zysku tego przedsiębiorcy z tytułu finansowanej inwestycji. W przeciwieństwie do typowej umowy pożyczki w pożyczce partycypacyjnej wynagrodzenie w postaci odsetek od przekazanego kapitału nie występuje w ogóle lub występuje obok procentowego udziału w zysku.
Jak wskazał Dyrektor KIS w interpretacji z 27 sierpnia 2025 roku (nr 0114-KDIP2-2.4010.340.2025.1.PK/SP), uzyskanie przez nowo powstałą spółkę finansowania na podstawie zawartej umowy ze znaną z imienia i nazwiska osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej na zakup określonej nieruchomości, które będzie uprawniało tego pożyczkodawcę do otrzymania udziału w zysku osiągniętym przez nowo powstałą spółkę z tytułu finansowanej inwestycji, spełnia znamiona uznania tego finansowania za pożyczkę partycypacyjną.
Skoro wysokość odsetek od pożyczki będzie ostatecznie zależna od dochodu uzyskanego z konkretnej inwestycji, osiągnięty potencjalny dochód będzie zatem zyskiem z tytułu finansowanej inwestycji.
Natomiast WSA w Warszawie w wyroku z 18 stycznia 2024 roku (III SA/Wa 2356/23) stwierdził, że pożyczką partycypacyjną jest pożyczka udzielona osobie prawnej lub spółce, jeżeli wypłata odsetek od takiej pożyczki lub ich wysokość uzależnione są od osiągnięcia zysku przez tę osobę prawną lub spółkę lub od wysokości tego zysku. Pojęcie „zysk” należy do kategorii przepisów Kodeksu Spółek Handlowych oraz przepisów o rachunkowości. Zysk wyraża przyrost majątku danego podmiotu za okres roku obrotowego (roczny wynik finansowy), obejmujący całokształt jej działalności w tym okresie.
Odsetki od pożyczki partycypacyjnej nie stanowią kosztu uzyskania przychodu
Na gruncie podatku CIT, aby wydatek poniesiony przez podatnika stanowił dla niego koszt uzyskania przychodu, muszą być spełnione następujące warunki:
- został poniesiony przez podatnika, tj. w ostatecznym rozrachunku musi on zostać pokryty z zasobów majątkowych podatnika (nie stanowią kosztu uzyskania przychodu podatnika wydatki, które zostały poniesione na działalność podatnika przez osoby inne niż podatnik);
- jest definitywny (rzeczywisty), tj. wartość poniesionego wydatku nie została podatnikowi w żaden sposób zwrócona;
- pozostaje w związku z prowadzoną przez podatnika działalnością gospodarczą;
- poniesiony został w celu uzyskania, zachowania lub zabezpieczenia przychodów lub może mieć wpływ na wielkość osiągniętych przychodów;
- został właściwie udokumentowany;
- nie może znajdować się w grupie wydatków, których zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy o CIT nie uważa się za koszty uzyskania przychodów.
Zatem do kosztów uzyskania przychodów podatnik ma prawo zaliczyć wszystkie koszty, zarówno te bezpośrednio, jak i pośrednio związane z przychodami, o ile zostały one prawidłowo udokumentowane, z wyjątkiem kosztów ustawowo uznanych za niestanowiące kosztów uzyskania przychodów.
Podatnik, oceniając związek wydatku z prowadzoną działalnością gospodarczą, powinien zakładać, że dany koszt może obiektywnie przyczynić się do osiągnięcia przychodu. Ponadto należy mieć na względzie, że podatnik, uznając wydatek za koszt uzyskania przychodu, odnosi ewidentne korzyści, ponieważ o ten koszt zmniejsza podstawę opodatkowania. Na nim więc spoczywa ciężar udowodnienia, że określony wydatek jest kosztem uzyskania przychodu.
Uznanie danego wydatku za koszt uzyskania przychodów jest możliwe tylko wtedy, gdy z prawidłowo i rzetelnie udokumentowanych zdarzeń wynika ponad wszelką wątpliwość, że jest to wydatek celowy i racjonalnie uzasadniony. Podatnik zobowiązany jest więc wykazać nie tylko fakt poniesienia danego wydatku, ale także jego celowość i racjonalność. Przy ustalaniu kosztów uzyskania przychodów nie można uznać za koszt wydatków, których charakter budzi wątpliwości.
Jak wskazaliśmy na wstępie, zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 11 ustawy o CIT nie uważa się za koszty uzyskania przychodów naliczonych, lecz niezapłaconych albo umorzonych odsetek od zobowiązań, w tym również od pożyczek (kredytów).
Natomiast w art. 16 ust. 1 pkt 13d ustawy o CIT wprost wskazano, że nie uważa się za koszty uzyskania przychodów odsetek od pożyczki partycypacyjnej.
Zatem ustawodawca poprzez przepis art. 16 ust. 1 pkt 13d ustawy o CIT wyłączył z kosztów uzyskania przychodu odsetki od pożyczki partycypacyjnej, jednocześnie uznając je, na mocy art. 7b ust. 1 pkt 1 lit. I ustawy o CIT, za kategorię przychodu z udziału w zyskach osoby prawnej.
W interpretacji Dyrektora KIS z 25 sierpnia 2023 roku (nr 0114-KDIP2-2.4010.299.2023.2.AS) organ podatkowy wskazał:
Pomimo że istnieją pewne rozbieżności co do definicji pojęcia „pożyczka partycypacyjna”, to jednak nie ulega wątpliwości, że same odsetki od pożyczki partycypacyjnej nie stanowią kosztów uzyskania przychodów w podatku dochodowym od osób prawnych.
