Kontrowersje wokół systemu ubezpieczeń społecznych narastają, zwłaszcza w kontekście spraw, w których ZUS kwestionuje obowiązek ubezpieczeniowy i przejmuje zgromadzone środki. Nienależnie opłacone składki rodzą pytanie, co dzieje się ze składkami i czy ich zwrot jest zawsze możliwy. W artykule wyjaśniamy, kiedy ZUS może uznać składki za nienależne i jakie kroki prawne można podjąć w celu odzyskania pieniędzy.
Obowiązek podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu
Ubezpieczeniem emerytalnym obowiązkowo objęte są następujące podmioty:
- pracownicy,
- wykonujący pracę nakładczą,
- członkowie rolniczej spółdzielni produkcyjnej albo spółdzielni kółek rolniczych,
- zatrudnieni na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia oraz osoby z nimi współpracujące,
- prowadzący pozarolniczą działalność oraz osoby z nią współpracujące,
- pobierający uposażenie posłowie i senatorzy, posłowie do Parlamentu Europejskiego,
- pobierający stypendium sportowe,
- słuchacze Krajowej Szkoły Administracji Publicznej pobierający stypendium,
- doktoranci otrzymujący stypendium doktoranckie,
- odbywający karę pozbawienia wolności lub tymczasowo aresztowani, którzy pracują odpłatnie na podstawie skierowania do pracy,
- duchowni,
- niezawodowi żołnierze pełniący czynną służbę wojskową
- odbywający służbę zastępczą,
- przebywający na urlopie wychowawczym,
- pobierający określone świadczenia takie jak: zasiłek dla bezrobotnych, świadczenie integracyjne, stypendium w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, stypendium w okresie odbywania studiów podyplomowych, zasiłek macierzyński, zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego, świadczenie socjalne wypłacane w czasie urlopu, zasiłek socjalny w czasie przekwalifikowania zawodowego i szukania nowego zatrudnienia, wynagrodzenie, które przysługuje w czasie korzystania ze świadczenia górniczego lub ze stypendium na przekwalifikowanie, świadczenie szkoleniowe, świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy, zasiłek dla opiekuna,
- rezygnujący z zatrudnienia, aby sprawować osobistą opiekę nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny, z którym mieszkają albo osobą bliską,
- niania zatrudniona na podstawie umowy uaktywniającej,
- członkowie rady nadzorczej otrzymujący wynagrodzenie za pełnienie tej funkcji.
Zaliczanie nienależnie opłaconych składek przez ZUS
ZUS zaliczy nienależnie opłacone składki z urzędu na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku – na poczet przyszłych składek, chyba że płatnik składek złoży wniosek o zwrot składek.
Nienależnie opłacone składki ZUS - zwrot
Zgodnie z art. 24 ust. 6 Ustawy z 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych po stwierdzeniu, że składki zostały nienależnie opłacone, płatnik składek może złożyć wniosek o ich zwrot.
otrzymania zawiadomienia ZUS o kwocie nienależnie opłaconych składek, które mogą być zwrócone, przy czym jest ono dokonywane, jeżeli wspomniana kwota przekracza dziesięciokrotnie koszty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji;
opłacenia składek, w przypadku braku zawiadomienia, o którym mowa powyżej.
Bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu:
- od wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja sprawie nienależnie opłaconych składek stała się prawomocna;
- od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd do dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie sądu uprawomocniło się, nie dłużej jednak niż na okres 2 lat, jeżeli wydanie decyzji w sprawie nienależnie opłaconych składek jest uzależnione od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd;
- od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy;
- od dnia wszczęcia postępowania do dnia wydania przez ZUS prawomocnej decyzji stwierdzającej brak obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym lub obniżającej podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia.
Nienależnie opłacona składka odprowadzona do otwartego funduszu emerytalnego, składka na subkoncie ZUS oraz kwoty przekazane przez otwarty fundusz emerytalny podlegają zwrotowi w wysokości nominalnej wartości składki.
Czy ZUS może odmówić zwrotu nienależnie opłaconych składek?
W wyroku Sądu Najwyższego z 12 września 2023 roku (sygn. III USKP 29/22) uznano, że: ktoś, kto prowadzi działalność gospodarczą tylko po to, aby uzyskać świadczenia z ubezpieczenia społecznego, w istocie stwarza pozory tej działalności, bowiem nie zmierza do pozyskania zarobku z działalności, co wypacza sens ustawowy tej instytucji prawa.
W takim wypadku osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu. To jeden z przykładów, kiedy składki mogą być opłacone nienależne.
Innym przykładem jest głośna sprawa pewnej kobiety prowadzącej spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, w której dodatkowo była zatrudniona. Została ona pozbawiona składek na przyszłą emeryturę w wysokości 350 000 zł. ZUS uznał, że nienależnie opłacała ona składki i pozbawił ją kwoty 350 000 zł odłożonych na przyszłą emeryturę. W opinii ZUS właściciel spółki pracujący w niej na etacie nie podlega podporządkowaniu, bo ma wpływ na działalność spółki. Stwierdzenie dotyczące nienależnego opłacenia składek może dotyczyć każdego ubezpieczonego.
Wniosek o zwrot nienależnie opłaconych składek
Uprawniony, u którego stwierdzono nienależnie opłacone składki, powinien wystąpić do ZUS z wnioskiem RZS-P o zwrot nienależnie opłaconych składek. We wniosku należy wskazać powód nienależnie opłaconych składek.
Można go złożyć, gdy doszło do stwierdzenia nienależnie opłaconych składek, o ile nie doszło do przedawnienia żądania o ich zwrot.
ZUS zwraca nadpłatę w ciągu 30 dni od dnia, w którym wpłynie uzasadniony wniosek.
Nienależnie opłacone składki - odwołanie od decyzji ZUS
Termin na złożenie odwołania wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji. Jest ono wolne od opłat. Można je złożyć na piśmie lub ustnie do protokołu.
- oznaczenie sądu i organu, za którego pośrednictwem jest wnoszone – odpowiedniej jednostki terenowej ZUS;
- oznaczenie odwołującego się;
- dokładne oznaczenie zaskarżonej decyzji;
- twierdzenia, wnioski, dowody;
- uzasadnienie;
- podpis.
Odwołanie jak każde pismo procesowe powinno zostać złożone w 2 egzemplarzach.
ZUS niezwłocznie, nie później niż w ciągu trzydziestu dni od otrzymania odwołania, przekazuje je wraz z aktami sprawy do sądu. Jeśli uzna odwołanie w całości za zasadne, ma prawo zmienić lub uchylić zaskarżoną decyzję. W takim przypadku odwołaniu nie nadaje się dalszego biegu. Gdy sprawa trafia do sądu, odpis odwołania jest przekazywany organowi rentowemu w celu ustosunkowania się do jego treści. Stronami w sprawie są ubezpieczony oraz ZUS.
Sprawami tego rodzaju w pierwszej instancji zajmuje się sąd okręgowy, a w drugiej – sąd apelacyjny. Co istotne, nie jest dopuszczalne w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zawarcie ugody czy poddanie sporu pod rozstrzygnięcie sądu polubownego.
- oddala odwołanie, jeżeli nie ma podstaw do jego uwzględnienia;
- uchyla zaskarżoną decyzję i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania;
- uwzględnia odwołanie i wówczas zmienia w całości lub w części zaskarżoną decyzję organu rentowego i orzeka co do istoty sprawy.
Strona niezadowolona z decyzji sądu może odwołać się do sądu drugiej instancji – w tym wypadku do sądu apelacyjnego. W tym celu po wydaniu wyroku w ciągu 7 dni należy wnieść wniosek o sporządzenie na piśmie uzasadnienia wyroku, a po jego doręczeniu w terminie 14 dni wnieść apelację. Wydane przez sąd drugiej instancji rozstrzygnięcie jest prawomocne.
Skarga kasacyjna w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych
Jeśli spór dotyczący nienależnie opłaconych składek przekracza kwotę 10 000 zł lub gdy sama sprawa dotyczy objęcia obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, dopuszczalne jest także złożenie skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego.
Skarga kasacyjna jako nadzwyczajny środek zaskarżenia musi być oparta na określonych podstawach, a mianowicie:
- naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
- oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości, czy w części;
- przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie;
- wniosek o uchylenie lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia i zmiany.
- wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi i jego uzasadnienie.
- dwa jej odpisy przeznaczone do akt Sądu Najwyższego oraz dla Prokuratora Generalnego, chyba że sam wniósł skargę.
W postępowaniu przed Sądem Najwyższym obowiązuje zastępstwo stron przez adwokatów lub radców prawnych.
Podsumowanie
Podsumowując, ZUS może przejąć składki emerytalne, jeśli zakwestionuje obowiązek ich opłacania, a minie 5-letni termin do ich zwrotu. W takich sytuacjach konieczne jest odwołanie się od decyzji ZUS. Gdyby ZUS odmawiał wypłaty nienależnie opłaconych składek, które jeszcze nie przedawniły się, wówczas również rozwiązaniem może być droga sądowa.
