Poradnik Przedsiębiorcy

Autorskie prawa majątkowe, autorskie prawa osobiste - czym się różnią?

Nie wszyscy zdają sobie sprawę, że w polskim prawie autorskim wyróżnia się autorskie prawa osobiste oraz autorskie prawa majątkowe. Każde z nich jest samodzielne, autonomiczne, ma rozbudowaną regulację w ustawie, jest inaczej chronione oraz wiąże się z innymi uprawnieniami. Należy jednak pamiętać, że wyróżnienie uprawnień majątkowych oraz osobistych ma często umowny charakter, ponieważ nierzadko jedne służą ochronie drugich. Niniejszy artykuł ma na celu wyjaśnienie, czym są poszczególne prawa i jakie różnice między nimi występują.

Autorskie prawa osobiste

Przepisy dotyczące autorskich praw osobistych zostały uregulowane w rozdziale 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Najprościej rzecz ujmując, chronią więź twórcy z utworem i są z nim w sposób trwały związane. Są one więc bezterminowe (czas ich trwania jest nieograniczony) oraz niezbywalne, tak jak więź autora z utworem jest nieograniczona w czasie i nie podlega zrzeczeniu ani wyzbyciu się przez twórcę. Wszelkie próby ograniczenia autorskich praw osobistych wbrew woli autora lub działania zmierzające do pozbawienia go tych praw będą bezskuteczne i nieważne. Celem autorskich praw osobistych jest bowiem ochrona innych niż ekonomiczne uprawnień związanych z dziełem.

W art. 16 ustawy o prawie autorskim wymieniono prawa osobiste (wyliczenie to ma charakter przykładowy):  

Art. 16. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do:

1) autorstwa utworu;

2) oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;

3) nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;

4) decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;

5) nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Warto w tym miejscu bliżej przyjrzeć się kilku z wymienionych praw, ponieważ pozwoli to na pewno lepiej zrozumieć istotę autorskich praw osobistych.

Prawo do autorstwa utworu

Prawem każdego twórcy jest prawo do autorstwa utworu. Wyraża się ono w uznaniu przez innych relacji twórcy z utworem wynikającej z faktu jego stworzenia. Z powyższym nierozerwalnie łączy się prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępnienia go anonimowo. To twórca i tylko twórca ma prawo decydować, czy ujawni swoje autorstwo. Prawo to jest wieczne, dlatego każdy z nas ciągle ma obowiązek oznaczać Eneidę nazwiskiem Wergiliusza (mimo że została napisana ponad 2000 lat temu), Mona Lisę nazwiskiem Leonarda Da Vinci czy rzeźby Salvadora Dali jego nazwiskiem. Każda próba przywłaszczenia sobie czyjegoś utworu i podpisania się pod nim będzie plagiatem, który jest naruszeniem prawa do autorstwa. Takim samym naruszeniem jest usunięcie informacji o autorze, nawet jeśli nie popełni się przy tym plagiatu (przykładowo wydawca wydaje książę bez podania nazwiska autora, określając ją jako utwór anonimowy, mimo że autor nie wyraził na to zgody).

Prawo do integralności utworu

Jedynie autor utworu może decydować o nienaruszalności jego treści i formy, nawet jeśli prawa majątkowe zostały przekazane innemu podmiotowi. Przykładowo, wydawca nie ma prawa ingerować w treść książki, którą chce wydać, bez zgody jej twórcy.

Prawo do pierwszego udostępnienia utworu publiczności

Tylko autor może zdecydować, czy utwór, który stworzył, zostanie udostępniony osobom trzecim. Jeśli więc twórca stworzył program komputerowy, który znajduje się tylko na jego komputerze, nikt poza autorem nie ma prawa go rozpowszechnić w żaden sposób.

Z powyższego można wysnuć wniosek, że autorskie prawa osobiste nie służą ochronie interesów majątkowych twórcy (mimo że ich naruszenie może wiązać się z wypłatą zadośćuczynienia pieniężnego autorowi). Chronią one godność twórcy, która wyraża się w jego intelektualnym związku z dziełem. Utwór powstaje przecież poprzez uzewnętrznienie się autora, jest wynikiem jego procesu twórczego oraz posiada jego indywidualne i oryginalne piętno. To właśnie jest ta nierozerwalna więź z autorem, która musi być chroniona.

Inne uprawnienia

Należy podkreślić, że autor utworu ma jeszcze inne uprawnienia osobiste w związku z utworem, niewymienione przez ustawę. Przede wszystkim są to:

  • sprzeciw przeciwko zniszczeniu dzieła plastycznego (odnosi się to np. do obrazów, które jako oryginał występują tylko w jednej sztuce),

  • dostępu do utworu znajdującego się u nabywcy (również dotyczy to dzieł malarskich),

  • możliwość wycofania przez twórcę dzieła z obiegu.

Autorskie prawa majątkowe - ograniczenie autorskich praw osobistych?

Artykuł 16 ustawy o prawie autorskim wyraźnie zakazuje zbycia się lub zrzeczenia autorskich praw osobistych. Często jednak, zwłaszcza kiedy autor przenosi autorskie prawa majątkowe na inną osobę, wykonywanie praw osobistych przez twórcę jest dla właściciela praw majątkowych kłopotliwe. Przykładem może być sytuacja, kiedy pracownik w ramach stosunku pracy tworzy utwór dla pracodawcy. Zgodnie z prawem mamy tu do czynienia z utworem pracowniczym, więc prawa majątkowe do niego przysługują pracodawcy. Często jednak pracodawca nie chce, aby ów utwór był rozpowszechniany pod nazwiskiem pracownika, ale pod nazwą firmy. W takiej sytuacji dozwolone jest zawarcie umowy między twórcą a właścicielem praw majątkowych, na mocy której autor zobowiązuje się do niewykonywania praw osobistych wobec właściciela autorskich praw majątkowych, zarówno w całości, jak i w zakresie poszczególnych uprawnień objętych wyliczeniem w art. 16 (może być to odpłatna zgoda). Należy jednak pamiętać, że mamy tu do czynienia jedynie z niewykonywaniem tych praw, a nie ich zrzeczeniem się lub zbyciem. Autor więc powinien w umowie zastrzec sobie prawo zatwierdzania zmian wprowadzanych w utworze, określić dozwolone i niedozwolone rodzaje modyfikacji dzieła itd. Twórca może też zawsze odwołać taką zgodę (narażając się jednak na ewentualną odpowiedzialność z tytułu naruszenia zobowiązań kontraktowych).