Poradnik Przedsiębiorcy

Odstępne oraz umowne prawo odstąpienia

Bardzo często zdarza się, że strony, które zawierają umowę, w tym samym momencie negocjują warunki alternatywnych ofert z innymi kontrahentami. Co zrobić w sytuacji, kiedy okaże się, że nowa oferta jest atrakcyjniejsza niż dopiero co podpisana umowa? W takiej sytuacji warto zabezpieczyć się w umowie poprzez zapewnienie sobie prawa odstąpienia od niej. Czym wobec tego różni się odstępne od umownego prawa odstąpienia

Odstępne a umowne prawo odstąpienia - czym to się różni?

Umowne prawo odstąpienia oraz odstępne zostały uregulowane w kodeksie cywilnym w art. 395 i 396:

Art. 395. § 1. Można zastrzec, że jednej lub obu stronom przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu prawo odstąpienia od umowy. Prawo to wykonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie.

§ 2. W razie wykonania prawa odstąpienia umowa uważana jest za niezawartą. To, co strony już świadczyły, ulega zwrotowi w stanie niezmienionym, chyba że zmiana była konieczna w granicach zwykłego zarządu. Za świadczone usługi oraz za korzystanie z rzeczy należy się drugiej stronie odpowiednie wynagrodzenie.

Art. 396. Jeżeli zostało zastrzeżone, że jednej lub obu stronom wolno od umowy odstąpić za zapłatą oznaczonej sumy (odstępne), oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostało złożone jednocześnie z zapłatą odstępnego.

Umowne prawo odstąpienia jest więc zastrzeżeniem, które pozwala jednej lub obu stronom zawartej umowy odstąpić od niej w ciągu określonego terminu. Co do zasady, strona, która skorzysta z tego prawa, nie musi podawać przyczyny odstąpienia od umowy, jednak zgodnie z zasadą swobody umów, strony mogą uregulować tę kwestię inaczej. Jest również możliwe, że strony zastrzegą w umowie możliwość częściowego od niej odstąpienia (np. kiedy przedmiotem umowy jest wykonanie kilku zleceń, część może być wykonana, a od części można odstąpić).

Zastrzeżenie umownego prawa odstąpienia od umowy może być dokonane w dowolnej formie, jednak, jeśli umowa została zawarta w formie szczególnej, w takiej też powinno być zawarte umowne odstąpienie od umowy. Należy podkreślić, że pisemna forma jest zawsze najbezpieczniejsza i może potem służyć do celów dowodowych.

Odstępne natomiast jest określoną sumą pieniężną, której zapłata umożliwia skuteczne odstąpienie od umowy. Do odstępnego stosuje się przepisy art. 395 kodeksu cywilnego, dlatego również musi być zastrzeżone terminem. Aby strona skutecznie odstąpiła od umowy, wystarczy zapłata określonej w umowie kwoty pieniężnej w określonym terminie.

Strony mogą w umowie zawrzeć więc klauzulę dotyczącą którejś z ww. instytucji: prawa odstąpienia od umowy w określonym terminie lub odstępnego, przy czym odstępne jest bardziej uciążliwe dla strony odstępującej od umowy.

Umowne prawo odstąpienia - czemu służy?

Umowne prawo odstąpienia na na celu przede wszystkim złagodzenie zasady pacta sunt servanda, która została uregulowana w art. 354 § 1 kodeksu cywilnego:

Art. 354. § 1. Dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje - także w sposób odpowiadający tym zwyczajom.

Jest także zabezpieczeniem stron na wypadek, gdyby okoliczności zawarcia umowy się zmieniły (chroni więc interesy stron umowy) oraz umożliwia stronom wybór najbardziej korzystnej z ofert w przypadku prowadzenia negocjacji z kilkoma konkurencyjnymi kontrahentami.

Należy podkreślić, że instytucja umownego prawa odstąpienia osłabia stosunek umowny pomiędzy stronami, gdyż wprowadza ona stan niepewności związany z tym, czy któraś ze stron w przyszłości skorzysta z przysługującego mu prawa.

Co musi zawierać klauzula umownego prawa odstąpienia?

Klauzula umownego prawa odstąpienia powinna zawierać:

  1. wskazanie strony lub stron umowy, które mają prawo odstąpić od umowy w określonym terminie,
  2. wskazanie terminu, przed którego upływem strona lub strony mają prawo odstąpić od umowy. Termin więc powinien być terminem końcowym (można zarówno podać konkretną datę, jak i okres czasu, np. odstąpienie od umowy możliwe jest przez 2 miesiące od daty jej podpisania) oraz terminem zawitym, po którego upływie prawo odstąpienia od umowy wygasa definitywnie i nie da się już w żaden sposób terminu tego przywrócić. W przypadku niewskazania terminu, zapis będzie nieważny.

Fakultatywnymi elementami klauzuli umownego prawa odstąpienia mogą być natomiast:

  1. wskazanie możliwych przesłanek zaistnienia prawa odstąpienia od umowy (czyli warunków, które muszą być spełnione, aby odstąpienie od umowy było możliwe)
  2. konieczność wyrażenia zgody osoby trzeciej na odstąpienie przez daną stronę od zawartej umowy.

Wykonanie prawa odstąpienia od umowy

Odstąpić od umowy można poprzez złożenie jednostronnego oświadczenia woli drugiej stronie. Oświadczenie to, aby odniosło skutek, powinno być złożone w terminie określonym w umowie. Jak już zostało to podkreślone powyżej, co do zasady może mieć dowolną formę, chyba że umowa była zawarta w formie szczególnej. Jednak oczywiście forma pisemna jest zawsze formą najbezpieczniejszą.

Oświadczenie o odstąpieniu od umowy powinno zawierać takie elementy jak: wskazanie daty i miejsca zawarcia umowy, stron, przedmiotu umowy, powołanie się na zapis w umowie, który przewidywał możliwość odstąpienia od umowy. Oświadczenie także powinno zawierać datę odstąpienia od umowy.