Poradnik Przedsiębiorcy

Systemy czasu pracy - przewodnik

Kodeks pracy określa, jakie systemy czasu pracy mogą być stosowane przez pracodawców. Wszystkie one zostaną opisane poniżej.

Systemy pracy - podstawowy system czasu pracy

Dobowy wymiar czasu pracy wynosi 8 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy.

Czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 miesięcy.

W podstawowym systemie czasu pracy obowiązujący pracownika wymiar czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym oblicza się:

  • mnożąc 40 godzin przez liczbę tygodni przypadających w okresie rozliczeniowym, a następnie
  • dodając do otrzymanej liczby godzin iloczyn 8 godzin i liczby dni pozostałych do końca okresu rozliczeniowego, przypadających od poniedziałku do piątku.

Każde święto występujące w okresie rozliczeniowym i przypadające w innym dniu niż niedziela obniża wymiar czasu pracy o 8 godzin. Dodatkowo wymiar czasu pracy pracownika w okresie rozliczeniowym ulega obniżeniu o liczbę godzin usprawiedliwionej nieobecności w pracy, przypadających do przepracowania w czasie tej nieobecności.

Przewiduje się możliwość wypracowania maksymalnie 8 godzin nadliczbowych, w związku z czym tygodniowy czas pracy nie może przekroczyć 48 godzin.

Jest to najczęściej spotykany i powszechnie stosowany system czasu pracy.

System równoważnego czasu pracy

Dobowy wymiar czasu może być przedłużony co do zasady do 12 godzin, a przy określonych rodzajach prac – nawet do 16 albo 24 godzin.

Równoważny system czasu pracy może być wprowadzony, jeżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy lub jej organizacją. Dopuszczalne jest przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy, nie więcej jednak niż do 12 godzin, w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 1 miesiąca. Przedłużony dobowy wymiar czasu pracy jest równoważony krótszym dobowym wymiarem czasu pracy w niektórych dniach lub dniami wolnymi od pracy. W wyjątkowych i szczególnie uzasadnionych przypadkach okres rozliczeniowy może być przedłużony do 3 miesięcy. Natomiast przy pracach uzależnionych od pory roku lub warunków atmosferycznych okres rozliczeniowy, może być przedłużony, nie więcej jednak niż do 4 miesięcy.

Wprowadzenie systemu równoważnego zwalnia pracodawcę ze sztywnego przestrzegania 8-godzinnej normy dobowej, jednak nie z przeciętnej 40-godzinnej normy tygodniowej. Przy czym “przeciętnie” 40-godzinna norma tygodniowa nie oznacza, że w każdym tygodniu suma godzin musi wynosić równo 40.

Stosowanie systemu równoważnego wymaga odrębnego planowania pracy dla każdego okresu rozliczeniowego, w oparciu na obowiązującym wymiarze czasu pracy.

Systemy czasu pracy - praca w ruchu ciągłym

System czasu pracy, w którym dopuszczalne jest przedłużenie czasu pracy do 43 godzin przeciętnie na tydzień, a jednego dnia w niektórych tygodniach w tym okresie dobowy wymiar czasu pracy może być przedłużony do 12 godzin.

Przy pracach, które nie mogą być wstrzymane ze względu na konieczność ciągłego zaspokajania potrzeb ludności lub technologię produkcji (praca w ruchu ciągłym), może być stosowany system czasu pracy, w którym jest dopuszczalne przedłużenie czasu pracy do 43 godzin przeciętnie na tydzień w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 tygodni, a jednego dnia w niektórych tygodniach w tym okresie dobowy wymiar czasu pracy może być przedłużony do 12 godzin. Za każdą godzinę pracy powyżej 8 godzin na dobę w dniu wykonywania pracy w przedłużonym wymiarze czasu pracy pracownikowi przysługuje dodatek do wynagrodzenia (dodatek za godziny nadliczbowe).

Liczba godzin odpowiadająca przedłużonemu u danego pracodawcy tygodniowemu wymiarowi czasu pracy nie może przekraczać 4 godzin na każdy tydzień okresu rozliczeniowego, w którym następuje przedłużenie czasu pracy.

System przerywanego czasu pracy

Rozkład czasu pracy może przewidywać jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż 5 godzin.

Jeżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy lub jej organizacją, może być stosowany system przerywanego czasu pracy według z góry ustalonego rozkładu przewidującego nie więcej niż jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż 5 godzin. Przerwy nie wlicza się do czasu pracy, jednakże za czas tej przerwy pracownikowi przysługuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia należnego za czas przestoju.

System przerywanego czasu pracy wprowadza się w układzie zbiorowym pracy lub w porozumieniu z zakładową organizacją związkową, a jeżeli u danego pracodawcy nie działa zakładowa organizacja związkowa - w porozumieniu z przedstawicielami pracowników wyłonionymi w trybie przyjętym u tego pracodawcy. Jedynie u pracodawcy będącego osobą fizyczną, prowadzącego działalność w zakresie rolnictwa i hodowli, u którego nie działa zakładowa organizacja związkowa, system przerywanego czasu pracy może być stosowany na podstawie umowy o pracę. Pracownikowi przysługuje wówczas wynagrodzenie za czas przerwy, jeżeli wynika to z umowy o pracę.

Przerywanego czasu pracy nie można połączyć z systemem równoważnym, skróconym tygodniem pracy oraz weekendowym, a także z pracą w ruchu ciągłym, gdyż mogłoby to prowadzić do naruszenia nieprzerwanych odpoczynków dobowych.

System zadaniowego czasu pracy

W zadaniowym systemie czasu pracy to przede wszystkim pracownik decyduje o swoim rozkładzie czasu pracy, a pracodawca kontroluje wykonanie zleconych zadań.

W przypadkach uzasadnionych rodzajem pracy lub jej organizacją albo miejscem wykonywania pracy może być stosowany system zadaniowego czasu pracy. Pracodawca, po porozumieniu z pracownikiem, ustala czas niezbędny do wykonania powierzonych zadań, uwzględniając wymiar czasu pracy wynikający z ogólnych norm (8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 miesięcy).

Pracodawca powinien tak ustalić rozmiar zadań zlecanych pracownikowi, aby ich wykonanie było możliwe przy pracy nie dłuższej niż 8 godzin na dobę w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy.

Polecamy

Czy pracownikom przysługują przerwy „na papierosa”?

Warto pamiętać, że w przypadku sporu z pracownikiem to na pracodawcy ciąży obowiązek udowodnienia, że powierzał pracownikowi zadania możliwe do wykonania we wskazanym powyżej czasie pracy (w granicach norm wynikających z art. 129 Kodeksu pracy).

Nie ma obowiązku prowadzenia ewidencji czasu pracy w zakresie godzin pracy w poszczególnych dniach dla pracownikówosób objętych zadaniowym wymiarem czasu pracy.

Zgodnie z art. 149 § 2 k. p. w stosunku do pracowników objętych zadaniowym czasem pracy, pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy oraz pracowników otrzymujących ryczałt za godziny nadliczbowe lub za pracę w porze nocnej nie ewidencjonuje się godzin pracy.

System skróconego tygodnia pracy

System czasu pracy, w którym praca jest wykonywana przez mniej niż 5 dni w tygodniu.

Na pisemny wniosek pracownika może być do niego stosowany system skróconego tygodnia pracy. W tym systemie jest dopuszczalne wykonywanie pracy przez pracownika przez mniej niż 5 dni w ciągu tygodnia, przy równoczesnym przedłużeniu dobowego wymiaru czasu pracy, nie więcej niż do 12 godzin, w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 1 miesiąca.

Pracodawca nie może z własnej woli wprowadzić pracownikowi systemu skróconego tygodnia pracy, ale nie ma również obowiązku uwzględnienia wniosku złożonego przez pracownika.

System tzw. weekendowego czasu pracy

System, w którym praca jest świadczona wyłącznie w piątki, soboty, niedziele i święta.

Na pisemny wniosek pracownika może być do niego stosowany system czasu pracy, w którym praca jest świadczona wyłącznie w piątki, soboty, niedziele i święta. W tym systemie jest dopuszczalne przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy, nie więcej jednak niż do 12 godzin, w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 1 miesiąca. System ten wprowadza się na podstawie umowy o pracę.

Pracodawca nie musi gwarantować pracownikowi zatrudnionemu w weekendowym systemie czasu pracy prawa do korzystania co najmniej raz na 4 tygodnie z niedzieli wolnej od pracy. Nie ma również obowiązku zapewnienia innego dnia wolnego w zamian za pracę w niedziele lub święto. A co istotne, takiemu pracownikowi nie można wyznaczyć pracy w inny dzień tygodnia - np. w czwartek.

Pracodawca będzie miał obowiązek wypłacać pracownikowi zatrudnionemu w oparciu na weekendowym systemie czasu pracy wynagrodzenie jak za pracę w pełnym wymiarze, nawet jeżeli z powodu liczby dni weekendowych pracownik wypracuje mniej godzin niż wynosi wymiar czasu pracy.

W obowiązującym stanie prawnym we wszystkich systemach czasu pracy istnieje możliwość wydłużenia okresów rozliczeniowych do 12 miesięcy na zasadach przewidzianych w art. 150 § 3-4 k.p.

Zaciekawiły Cię systemy czasu pracy? Zdobądź więcej informacji z zakresu prawa pracy: Prawo pracy (cz. 1) - Stosunek pracy - cz. I

Możesz ocenić ten artykuł