Poradnik Przedsiębiorcy

Umowa o pracę a przeniesienie praw autorskich

Przeniesienie praw autorskich wymaga dla swej skuteczności zachowania formy pisemnej. Właściwie sporządzona umowa jest w stanie zabezpieczyć wszystkie interesy twórcy. Czy możliwe jest jednak włączenie tego rodzaju postanowień do umowy o pracę? Okazuje się, że wiele w tym zakresie zależy od treści istniejącego zobowiązania.

Umowa o pracę a umowa autorska

Umowa o pracę regulowana jest konkretnymi przepisami Kodeksu pracy, natomiast wszelkie umowy prawno-autorskie należą do ogólnej kategorii prawa cywilnego (stąd też podlegają pod przepisy Kodeksu cywilnego oraz ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

W praktyce zdarza się, że umowa o pracę oraz umowa o przeniesienie praw autorskich zazębiają się. Zatrudniona osoba jest wówczas zobowiązana do jednorazowego lub okresowego tworzenia utworów/dzieł określonego rodzaju. Niezależnie od charakteru wykonywanej pracy oraz sposobu przeniesienia autorskich majątkowych praw do utworu jego twórca ma zawsze pełne prawo do korzystania z osobistych praw majątkowych.

Art. 8 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej.
Domniemywa się, że twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu.
Dopóki twórca nie ujawnił swojego autorstwa, w wykonywaniu prawa autorskiego zastępuje go producent lub wydawca, a w razie ich braku – właściwa organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.

Pamiętajmy zatem, że pozostawanie w jakiejkolwiek formie zatrudnienia nigdy nie pozbawia autora dzieła przysługujących mu autorskich praw osobistych – są one bowiem niezbywalne.

Przeniesienie praw autorskich w ramach stosunku pracy

Problematyka przenoszenia autorskich praw majątkowych do dzieła w ramach wykonywanej pracy została szczegółowo uregulowana w treści art. 12 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.

Pamiętajmy jednak, że jeżeli pracodawca w okresie 2 lat od daty przyjęcia utworu nie przystąpi do rozpowszechniania utworu przeznaczonego w umowie o pracę do rozpowszechnienia, twórca może wyznaczyć pracodawcy na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu z tym skutkiem, że po jego bezskutecznym upływie prawa uzyskane przez pracodawcę wraz z własnością przedmiotu, na którym utwór utrwalono, powracają do twórcy, chyba że umowa stanowi inaczej. Strony mogą określić inny termin na przystąpienie do rozpowszechniania utworu.

Jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej, z chwilą przyjęcia utworu pracodawca nabywa własność przedmiotu, na którym utwór utrwalono.

Przeniesienie praw autorskich w ramach stosunku pracy następuje zatem automatycznie (tj. z mocy samego prawa), gdy zatrudniony oraz zatrudniający nie uzgodnili innych postanowień w tym zakresie, dzieło natomiast jest tworzone w ramach istniejących obowiązków pracowniczych. Z taką sytuacją możemy mieć do czynienia np. przy tworzeniu programów komputerowych oraz w szeroko rozumianej branży IT. Dotyczy to również zawodów typowo artystycznych i wymagających działania twórczego.

Wyrok SA w Warszawie (sygn. akt I ACa 227/08)
Dla zastosowania art. 12 ustawy z 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych ważne jest, by stworzony utwór był wynikiem zobowiązania pracownika do wykonywania pracy obejmującej obowiązki twórcze w znaczeniu prawa autorskiego, a zatem powstał w następstwie realizowania zespołu czynności „o cechach odpowiadających zasadzie ich wyodrębnienia ustalonej w umowie”. Z tego też względu do przepisu powyższego nie sposób sięgać w przypadkach innego rodzaju powiązań między utworem a stosunkiem pracy; nie obejmuje on bowiem sytuacji, w których utwór powstał tylko w związku (czasowym, miejscowym itp.) czy przy okazji wykonywania pracy, bądź dzięki przyczynieniu się pracodawcy.

Kiedy umowa o pracę nie przenosi autorskich praw majątkowych?

Regulacja art. 12 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie jest przepisem bezwzględnie obowiązującym. W praktyce oznacza to, że strony istniejącego stosunku pracy mogą wyłączyć stosowanie powyższego przepisu – trzeba to jednak wyraźnie zaznaczyć w istniejącej już umowie lub stosownym późniejszym aneksie.

Pracodawca i pracownik mogą więc postanowić, że wszystkie utwory tworzone przez zatrudnionego w ramach wykonywanych obowiązków pracowniczych będą w całości przysługiwały jego twórcy. Oczywiście możliwe jest także częściowe ograniczenie tego prawa – tylko do wyraźnie wskazanych dzieł pracownika. W takim wypadku twórca zachowuje swoje wszystkie prawa autorskie do dzieła (zarówno te o charakterze majątkowym, jak i osobistym). Aby mogły one w przyszłości przejść na inną osobę, niezbędne jest zawarcie odrębnej umowy przenoszącej majątkowe prawa autorskie – nie jest więc konieczne zawieranie nowej umowy o pracę lub zmiana jej poszczególnych postanowień.

Wyrok SA w Krakowie (sygn. akt III APa 27/17)
Jeżeli wykonywanie obowiązków ze stosunku pracy ma polegać na działalności twórczej pracownika, to od woli stron zależy, do kogo należeć będą autorskie prawa majątkowe. Jednak nieokreślenie w umowie o pracę lub odrębnym porozumieniu własności tych praw powoduje, że w granicach wynikających z umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron, autorskie prawa majątkowe do tych utworów nabywa pracodawca z chwilą ich przyjęcia. Z treści art. 12 u.p.a.p.p. jasno przy tym wynika, że nie stwarza on podstaw do wniosku, iż to do pracownika należy decyzja w tej sprawie. Skoro bowiem posługuje się zwrotem „jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej”, to tym samym daje wyraz znaczeniu, jakie ma wola obydwu stron stosunku pracy, a nie tylko wola jednej strony.

Przeniesienie praw autorskich do dzieła w ramach istniejącej umowy o pracę nie nastąpi także wtedy, gdy utwór jest wynikiem przypadku, niezamierzonych działań zatrudnionego lub powstał bez związku z wykonywaniem obowiązków pracowniczych. Teoretycznie możliwe jest, że dzieło powstanie w czasie przerwy pracowniczej lub niejako przy okazji wykonywania zleconych zadań przez przełożonego – w tych sytuacjach autorskie prawa majątkowe do dzieła nie przechodzą na pracodawcę nawet, gdy w umowie o pracę nie zawarto stosownych postanowień.

Wynagrodzenie za przeniesienie praw autorskich w ramach stosunku pracy

Załóżmy, że strony umowy o pracę nie określiły w niej kwestii przenoszenia praw autorskich do dzieł, które zobowiązał się tworzyć zatrudniony w ramach swojego stosunku pracy. W tej sytuacji prawa te przechodzą z mocy samego prawa na rzecz przełożonego. Pracownik nie ma wówczas możliwości żądania zapłaty dodatkowego wynagrodzenia z tego tytułu.

Zupełnie inaczej będzie, gdy umowa o pracę reguluje te zagadnienia. Jeśli strony stosunku pracy wykluczyły możliwość automatycznego przejścia majątkowych praw autorskich do dzieła na rzecz pracodawcy, to do skutecznego ich przeniesienia konieczne jest zawarcie odrębnej umowy. W praktyce przyjmuje ona charakter odpłatny, choć oczywiście może być zawarta także pod tytułem darmym. W tym przypadku pracownik ma prawo żądać zapłaty dodatkowego wynagrodzenia – nie będzie ono miało jednak charakteru pensji, lecz zapłaty tak jak przy umowie sprzedaży.

Umowa o pracę a przeniesienie praw autorskich - Podsumowanie

Umowa o pracę z przeniesieniem praw autorskich jest możliwa do realizacji w polskim systemie prawnym. Jeśli z charakteru wykonywanej pracy wynika tworzenie dzieł w ramach stosunku pracy, to autorskie prawo majątkowe do utworu przechodzi z mocy prawa na zatrudniającego. Pracownik zachowuje natomiast w każdej sytuacji autorskie prawa osobiste. O automatycznym przejściu praw autorskich możemy jednak mówić tylko wtedy, gdy utwory powstawały w ramach obowiązków pracowniczych. Strony stosunku pracy mogą oczywiście wyłączyć powyższą zasadę i wprowadzić do umowy o pracę zapisy, zgodnie z którymi przejście autorskich praw majątkowych do utworu wymaga zawarcia odrębnej umowy cywilnoprawnej (za odpłatnością lub pod tytułem darmym).